ДЕНСАУЛЫҚ ПСИХОЛОГИЯСЫ
Денсаулық психологиясы
Денсаулық психологиясы — ғылыми және клиникалық психологияның, сондай-ақ психоаналитикалық және психосоматикалық медицинаның тоғысқан, терең тамырлы саласы. Бұл бағыттың негізгі міндеті — теориялық білімді практикада қолдану, психологиялық денсаулықтың дамуын қолдау және физикалық денсаулықты сақтау, сондай-ақ аурудың жекелеген түрлерін жүйелік тұрғыдан талдау.
Назардағы өзек
Психикалық денсаулықты сақтауда адамның санасының өзгерістері, өмірлік денсаулыққа қатысты мотивациясы, сондай-ақ өмірлік құндылықтарды дамытуы ескеріледі. Ал физикалық денсаулық — жалпы денсаулық жағдайының маңызды құрамдас бөлігі.
Психика және психикалық денсаулық туралы түсінік
Психика — жоғары ұйымдасқан материяның, яғни мидың қызметі; ол субъект пен объектінің шындықты белсенді түрде бейнелеуін көрсетеді. Психикалық денсаулық сипаттамаларына арналған әдебиеттерде көптеген мысалдар келтіріледі: Декарт жан саулығын ерекше атап өтсе, Гельвеций ақылды ұқсастық пен айырмашылықты танытатын бастаулардың бірі ретінде сипаттайды.
А.Ф. Лазурскийдің пікірінше, тұлғаның «денсаулығы» әлеуметтік ортада өзін-өзі басқаруына және өз іс-әрекетін реттей алуына байланысты. Жан саулығының маңызды көздері ретінде ойлау, эмоцияларды басқару, моторлық функциялар және өзін-өзі реттеу қабілеті аталады.
Медико-психикалық қиындықтар және дезадаптация
Ғалымдардың тұжырымдарына сәйкес, психикалық ауытқулардың пайда болуына өмірлік жағдайларға шамадан тыс алаңдау да әсер етуі мүмкін. Зерттеулер бойынша, жұмысшылардың 48%-ында медико-психикалық қиындықтар байқалған, ал 10%-ында әлеуметтік-психологиялық дезадаптация, яғни әлеуметтік ортаға бейімделе алмау көрініс берген.
Қиындықтардың жиі кездесетін себептері
- Физикалық денсаулыққа байланысты мәселелер.
- Психикалық ауытқулар: эмоциялық сфераны, көңіл-күйді басқара алмау.
- Қарым-қатынастағы қиындықтар.
- Отбасылық жағдайларға байланысты қиындықтар.
- Темекі шегу және алкоголь қолданудан туындайтын мәселелер.
Эмоцияның ағзаға ықпалы
Әртүрлі аурулардың пайда болуына адамның көңіл-күйі, яғни эмоциялық жағдайы әсер етеді. Бұл ықпал жағымды да, жағымсыз да болуы мүмкін; осы арқылы адамның әлеуметтік және биологиялық орны айқындалады.
Физиологиялық зерттеулер адамның көңіл-күйі іс-әрекет реакцияларына және өзін-өзі ішкі реттеуіне тікелей ықпал ететінін көрсетеді: эмоциялар ағзадағы биохимиялық және физиологиялық өзгерістердің белгілі бір тәртіппен жүруіне қатысады. Бұл туралы П.К. Анохин еңбектерінде де деректер келтіріледі. П.В. Симонов эмоцияны сыртқы ортамен өзара әрекеттесу және ағзаның соған бейімделу механизмі ретінде түсіндіреді.
Ағза жағдайының сатылары
Қазіргі көзқарастарда ағзаның жағдайы бірнеше саты арқылы қарастырылады — денсаулықтан бастап ауру алды күйіне дейінгі аралықтағы бейімделу мүмкіндіктері ерекше мәнге ие.
1) Денсаулық
Патогендік, физикалық, психикалық және әлеуметтік бейімделулердің өмір жағдайларына сай өзгеруі және ағзаның соған үйлесуі.
2) Сыртқы орта әсері
Қоршаған ортадағы әртүрлі өзгерістердің ықпалы; өзгерістердің ішінде физикалық та, психикалық та факторлар болады. Ағза осы өзгерістерге бейімделуі тиіс.
3) Ауру алды жағдай
Патологиялық процестің басталу ықтималдығы, әсер етуші факторлардың күшеюі және өзін-өзі реттеу мүмкіндіктерінің әлсіреуімен сипатталады. Бұл кезең екі бағытта талданады:
- Ағзаның өмірге қажетті гомеостазын сақтау: жүрек-қантамыр және өзге де спецификалық аурулардың алдын алу.
- Белгілі бір орган гомеостазын сақтау: механикалық компенсацияның шамадан тыс жүктемесінен туындайтын аурулардың алдын алу.
Детерминизм принципі және қауіп факторлары
Этиологияны (аурулардың пайда болу себептерін) оқытуда детерминизм принципі негізгі орын алады. С.С. Гурвич, В.П. Петленко және Г.И. Царегородцев детерминизмді қолдану аурудың нақты жағдайын және оны туындататын себептерді байланыстыра талдауға мүмкіндік беретінін атап өткен.
Өмірге қауіп төндіретін жағдайлар адамның денсаулығына тікелей әсер етеді. Бұл әсерлерді бірнеше ірі топқа бөлуге болады.
Әлеуметтік жағдай
Эндогендік факторлар — жеке тұлғаның индивидуалдық-психологиялық ерекшеліктері. Экзогендік факторларға өмір жағдайы, зиянды әдеттер және әлеуметтік микроклимат жатады.
Әлеуметтік-биологиялық жағдай
Тұлғаның ішкі жағдайына тәжірибенің жеткіліксіздігі мен білім деңгейі ықпал етеді; психикалық процестер ішінде есте сақтау және сенсомоторика маңызды рөл атқарады.
Биологиялық жағдай
Эндогендік факторларға жүйке жүйесінің инерттілігі, жоғары жүйке қызметінің тұрақсыздығы, ми жартышарлары қызметін реттеу ерекшеліктері және артериялық қысымның тұрақсыздығы сияқты жағдайлар енгізіледі. Экзогендік факторларға морфофункциялық өзгерістер мен генетикалық себеп-салдарлық ықпалдар жатқызылады.
Факторлардың ағзаға әсері әр адамда әртүрлі көрінеді: ол индивидуалды. Дегенмен жалпы заңдылық ретінде, бейімделу мүмкіндігі — дамуға ықпал ететін басты тетік.