Көгершіндердің таспа құрттары және олардың таралуы
2.3.4 Көгершіндердің таспа құрттары және олардың таралуы
Зерттеу нәтижесінде таспа құрттар тек жабайы көк көгершіндерден анықталды және сирек кездесетіні белгілі болды.
Aporina delofondi
Анықталған бірінші таспа құрт — Aporina delofondi. Ол Cestoda класының Cyclophyllidea отрядына, Anoplocephalidae тұқымдасына, Aporina туысына жатады. Бұл паразит Еуропа, Азия, Африка және Америка құрлықтарында көгершінтектес құстар арасында таралған; жабайы көк көгершіндерден де, үй көгершіндерінен де анықталған.
Қазақстанның оңтүстік өңірінде бұл түрді К.И. Скрябин (1905–1911) жабайы және үй көгершіндерінен анықтаған. Құрт биогельминт болып табылады; аралық иесі ретінде құрлықта тіршілік ететін бақша ұлуы Linax cinereus көрсетілген.
Қазақстанның шығыс өңіріндегі жабайы көк көгершіннен бұл таспа құрт алғаш рет анықталды: сойып тексерілген 52 құстың 4-еуінің аш ішегінен бір-бір данадан табылды. Нәтижесінде инвазияның интенсивтілігі (ИИ) 1-ге, инвазия экстенсивтілігі (ИЭ) 7,6%-ға тең болды.
Микрофотосурет 1 (сипаттама)
- Қосжынысты (гермафродит) бунақ көрсетілген; жыныс тесігі бунақтың бір жағынан ашылады.
- Жатыр түтік тәрізді, соңғы бөлігі біртіндеп кеңейіп, көптеген өсінділер түзеді.
- Аталық бездері домалақ, шамамен 100-ге жуық; бунақ бойымен созылып, жатырды қоршай орналасады.
Микрофотосурет 1 — Aporina delofondi таспа құртының қосжынысты бунағы.
Weinlandia sphenocephala
Жабайы көк көгершіндерден анықталған екінші таспа құрт — Weinlandia sphenocephala. Ол Cyclophyllidea отрядына, Hymenolepididae тұқымдасына, Weinlandia туысына жатады. Еуропада және Азияда (соның ішінде Үндістанда) үй көгершіндерінен анықталған. Қазақстан аумағында көгершінтектес құстардан табылғаны туралы деректер бұрын кездеспеген.
Қазақстанның шығыс өңіріндегі жабайы көк көгершіндерден бұл түр алғаш рет анықталды: сойып тексерілген 52 құстың 9-ының аш ішегінен бөлініп алынды. ИЭ 13,4% болды, ал ИИ бір көгершінде 2–7 паразит аралығында өзгерді.
Микрофотосурет 2 (сипаттама)
- Қосжынысты бунақ көрсетілген; жыныс тесігі бунақтың бір жағынан ашылады.
- Жыныс тесігінің мойны етті жиырылғышпен (ретрактормен) жабдықталған және айқын көрінеді.
- Жатыр көптеген төмпешік-бұдырлар түрінде бунақтың ішін толық дерлік алып жатыр.
- Аталық бездері үшеу, ірі және бүйрек пішінді; ретсіз орналасуына байланысты біртұтас орган сияқты көрінеді.
Микрофотосурет 2 — Weinlandia sphenocephala таспа құртының қосжынысты бунағы.
Таспа құрттарды анықтау кезінде К.И. Скрябиннің сипаттамалары пайдаланылды.
2.3.5 Көгершін аскаридиозы
Аскаридиоз Қазақстанның шығыс өңірінде көгершіндер арасында ең кең таралған гельминтоз екені анықталды. Инвазия қоздырушысы — Ascaridia columbae жұмыр құрты. Бұл паразит көгершінтектес құстардың көптеген түрлерінен, соның ішінде жабайы көк көгершін мен үй көгершінінен анықталған.
Географиялық таралуы кең: Еуропа (Франция, Германия, Италия, Испания, Ресей), Солтүстік Америка (АҚШ), Оңтүстік Америка (Бразилия), Азия (Үндістан) және Африка (Дагомея) аймақтарында тіркелген. К.И. Скрябин 1905–1911 жылдары Қазақстанның оңтүстігінде жабайы және үй көгершіндерінен анықтаған. Қазақстанның шығысында жабайы және үй көгершіндерінен алғаш рет анықталып отыр.
Морфологиялық белгілер (микрофотосуреттер бойынша)
Микрофотосурет 3 — бас бөлігі
Микроскоппен қарағанда ауызын қоршаған 3 ерін анық көрінеді.
Микрофотосурет 4 — еркегінің құйрық бөлігі
- Құйрық ұшы үшкірленген; екі жағында қанат тәрізді тері өсінділері байқалады.
- Артқы тесік маңында сақина тәрізді сорғышқа ұқсас жабыспақ бар.
- Құйрықтың екі жағымен бойлай 12 жұп жыныс бүртіктері орналасқан.
- Спикуласы екеу; ұзындықтары бірдей, шамамен 1,2 мм.
Микрофотосурет 5 — ұрғашысының жыныс тесігі
Ұрғашы аскаридианың құйрығы бір қыры қиғаштала келіп, үшкірленіп аяқталады. Артқы тесігі құйрық ұшынан шамамен 1,2 мм қашықтықта, ал бәтегі (вульвасы) денесінің ортасынан сәл алдыңғы жаққа қарай орналасады.
Микрофотосурет 6 — жұмыртқасы
Көгершін аскаридиасының жұмыртқасы сопақтау: орташа ұзындығы 0,089 мм, ені 0,057 мм. Индекс формуласы — 1,6. Қабығы қалың, екі қабаттан тұрады.
Сирек жағдайда кішірек әрі домалақтау жұмыртқалар да кездеседі: орташа ұзындығы 0,058 мм, ені 0,042 мм. Индекс формуласы — 0,14.
Зерттеу нәтижелері бойынша Қазақстанның шығысында мекендейтін жабайы және үй көгершіндерінен анықталған Ascaridia columbae құрылысы ғылыми әдебиеттердегі сипаттамаларға сәйкес келеді.
Жұғу жолы және сыртқы ортадағы дамуы
Нәжіс сынамаларын овоскопиялық әдіспен зерттеу кезінде көгершіндердің нәжісімен сыртқы ортаға ұрығы әлі дамымаған аскаридиа жұмыртқалары бөлінетіні анықталды. Сыртқы ортада қолайлы жағдай болғанда — жеткілікті ылғал сақталып, температура +10°C-тан жоғары болғанда — жұмыртқа ішінде инвазиялық балаңқұрт дамиды. Инвазиялық сатыға жеткен жұмыртқа көгершіндерге жем немесе су арқылы жұғады.
Маусымдық ерекшелік (Шығыс Қазақстан)
Аймақтың ауа райына байланысты көгершін аскаридиасының жұмыртқасының көгершін қорадағы сыртқы ортада инвазиялық сатыға дейін дамуы сәуір айының ортасынан басталып, қазан айының ортасына дейін созылуы мүмкін.
Жаз айларындағы өсу себептері
- Маусым–тамыз аралығында ИЭ мен ИИ ең жоғары деңгейге жетеді.
- Бұл кезеңде көгершіндер жаппай балапан шығарып, құс саны көбейеді.
- Температура жиі +27–40°C аралығында болып, балаңқұрттың дамуын жылдамдатады.
Инвазия көрсеткіштері
Үй көгершіндері
- ИЭ 85±7,8%
- ИИ (орташа) 6,4±1,56 жұмыртқа
Жабайы көгершіндер
- ИЭ 41,8±6,2%
- ИИ (орташа) 2,7±0,42 жұмыртқа
Кейбір аулаларда ұсталатын үй көгершіндерінде ИЭ 100%-ға жетеді. Жекелеген құстарда ИИ микроскоптың бір көру алаңында 15–16 жұмыртқаға дейін көтеріліп, аскаридиоз жіті өтіп, негізгі клиникалық белгілер байқалады.
Паразиттің орналасуы және жыл бойғы сақталуы
Аскаридиалардан залалданып өлген көгершін өлекселерін сойып тексергенде, паразиттер негізінен аш ішектің алғашқы бөлімін мекендейтіні анықталды; тек жекелеген дарақтар аш ішектің ортаңғы бөлігінен табылды. ИИ үй көгершіндерінде 1–38 аскаридиаға дейін жетсе, жабайы көгершіндерде 1–3 дарақтан аспады.
Жүргізілген зерттеулер аскаридиалардың Қазақстанның шығысында мекендейтін жабайы және үй көгершіндерінің ағзасында жыл бойы паразиттік тіршілік етіп, жұмыртқа салатынын көрсетті. Ауру құстар нәжісімен жұмыртқаларды сыртқы ортаға таратып, инвазия қоздырушысын сақтайды. ИЭ мен ИИ жыл маусымына және құстың жасына байланысты өзгеріп отырады, әрі бұл көрсеткіштер жабайы көк көгершіндерге қарағанда үй көгершіндерінде айтарлықтай жоғары.
Неліктен үй көгершіндерінде жиірек?
Үй жағдайында ұстап-өсіру көгершіндер арасында аскаридиоздың таралуына қолайлы орта қалыптастыратыны анықталды. Қораларда аскаридиа жұмыртқасының инвазиялық сатыға дейін дамуына өте қолайлы жағдайлар бар: көлеңке, тікелей күн сәулесінің түспеуі және ылғалдың тұрақты сақталуы.
Қорадағы негізгі қауіп факторлары
- Нәжістің уақытылы жиналмауы.
- Құстар жиі қонақтайтын жерлерде қи қабатының 15–20 см-ге дейін қалыңдауы.
- Қалың қи қабатында ылғалдың жақсы сақталуы.
- Күн сәулесі түспегендіктен жұмыртқалардың жойылуы баяулайды.
Ал ашық жерде және жеке-жеке түсетін жабайы көгершіндердің саңғырығында аскаридиа жұмыртқалары инвазиялық сатысына дейін толық дами алмай, көбіне жойылып кететіні белгілі.