Еңбек құқығының пәні
Еңбек құқығының пәні және негізгі ұғымдар
Осы Заңда еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғауға қатысты бірқатар негізгі ұғымдар қолданылады. Төмендегі анықтамалар өндірістік ортадағы қауіп-қатерді бағалау, алдын алу және басқару логикасын түсінуге көмектеседі.
Өндірістік объектілерді еңбек жағдайлары бойынша аттестаттау
Өндірістік объектілерді, цехтарды, учаскелерді және жұмыс орындарын бағалау қызметі. Мақсаты — орындалатын жұмыстардың қауіпсіздік, зияндылық, ауырлық және қауырттылық деңгейін, еңбек гигиенасын айқындау және өндірістік орта жағдайларының еңбек жағдайлары нормативтеріне сәйкестігін тексеру.
Еңбек қауіпсіздігі және қауіпсіз еңбек жағдайлары
- Еңбек қауіпсіздігі — еңбек қызметі процесінде қызметкерлерге зиянды және қауіпті әсерлерді болдырмайтын іс-шаралар кешені арқылы қамтамасыз етілетін қорғалған күй.
- Еңбектің қауіпсіз жағдайлары — жұмыс беруші жасаған, зиянды/қауіпті өндірістік факторлардың әсері жоқ немесе олардың деңгейі қауіпсіздік нормаларынан аспайтын еңбек жағдайлары.
- Еңбек қауіпсіздігінің жағдайлары — еңбек процесінде қызметкердің жұмысқа қабілеттілігі мен денсаулығына әсер ететін өндірістік орта мен еңбек процесі факторларының жиынтығы.
Өндірістік жабдық пен процестің қауіпсіздігі
- Өндірістік жабдықтың қауіпсіздігі — жабдық өз функцияларын орындау кезінде нормативтік-техникалық және жобалау құжаттамасында белгіленген жағдайларда еңбек қауіпсіздігі талаптарына сәйкестігі.
- Өндірістік процестің қауіпсіздігі — өндірістік процестің нормативтік-техникалық құжаттамада белгіленген жағдайларда еңбек қауіпсіздігі талаптарына сәйкестігі.
- Өндірістік жабдық — машиналар, тетіктер, аппараттар және өзге де техникалық құралдар.
Зиянды және қауіпті өндірістік факторлар
Зиянды өндірістік фактор — әсері қызметкердің сырқаттануына немесе еңбекке қабілеттілігінің төмендеуіне әкеп соқтыруы мүмкін фактор.
Қауіпті өндірістік фактор — әсері қызметкердің еңбекке қабілеттілігінен уақытша немесе тұрақты айрылуына (еңбек жарақаты/кәсіби ауру) не өліміне әкеп соқтыруы мүмкін фактор.
Еңбек жағдайларының түрлері
- Зиянды (ерекше зиянды) еңбек жағдайлары — белгілі бір өндірістік факторлардың әсері қызметкердің еңбекке қабілеттілігінің төмендеуіне немесе сырқаттануына әкелетін жағдайлар.
- Қауіпті (ерекше қауіпті) еңбек жағдайлары — еңбекті қорғау ережелері сақталмаған кезде белгілі факторлар әсерінен қызметкердің денсаулығының кенеттен нашарлауына, жарақаттануына немесе өліміне әкеп соқтыруы мүмкін жағдайлар.
Еңбек гигиенасы және өндірістік санитария
- Еңбек гигиенасы — қызметкерлердің денсаулығын сақтау және өндірістік орта мен еңбек процесінің қолайсыз әсерінің алдын алу жөніндегі санитарлық-гигиеналық шаралар мен құралдар кешені.
- Өндірістік санитария — зиянды өндірістік факторлардың әсерін болдырмайтын немесе азайтатын санитарлық-гигиеналық, ұйымдастырушылық іс-шаралар мен техникалық құралдар жүйесі.
Мониторинг, нормалар және нормативтер
- Еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау мониторингі — өндірістегі жағдайды қадағалау, сондай-ақ ел бойынша жай-күйді бағалау және болжау жүйесі.
- Қауіпсіздік нормалары — еңбек процесінде қызметкерлердің өмірі мен денсаулығын сақтауға бағытталған ұйымдық, техникалық, санитарлық-гигиеналық, биологиялық және өзге де нормалар, ережелер, рәсімдер мен өлшемдер жиынтығы.
- Еңбек жағдайларының нормативтері — еңбектің қалыпты жағдайларын қамтамасыз ететін эргономикалық, санитарлық-гигиеналық, психофизиологиялық және өзге де талаптары бар нормативтер.
Жазатайым оқиға және кәсіби ауру
Өндірістегі жазатайым оқиға — еңбек (қызмет) міндеттерін немесе жұмыс берушінің тапсырмаларын орындау кезінде қызметкердің жарақаттануы, денсаулығының кенеттен нашарлауы немесе улануы салдарынан еңбекке қабілеттілігінен уақытша не тұрақты айрылуына, кәсіби ауруға шалдығуына немесе өліміне әкеп соқтырған өндірістік фактордың әсері.
Кәсіби ауру — қызметкердің еңбек (қызмет) міндеттерін орындауымен байланысты зиянды өндірістік факторлардың әсерінен туындаған созылмалы немесе жедел ауру.
Қорғану құралдары және жұмыс орны
Жұмыс орны — қызметкер еңбек қызметі процесінде өз міндеттерін орындайтын тұрақты немесе уақытша орын.
Арнаулы киім — зиянды және қауіпті өндірістік факторлардан қорғауға арналған киім, аяқ киім, бас киім, қолғап және өзге де бұйымдар.
Жеке қорғану құралдары — қызметкерді зиянды және (немесе) қауіпті өндірістік факторлардың әсерінен қорғауға арналған құралдар.
Ұжымдық қорғану құралдары — екі және одан да көп адамды бір мезгілде зиянды және (немесе) қауіпті өндірістік факторлардан қорғауға арналған техникалық құралдар.
Қоғамдық бақылау және өкілдік
- Еңбекті қорғау жөніндегі қоғамдық инспектор — ұйымның кәсіподақ органы, ал ол болмаған кезде қызметкерлердің жалпы жиналысы тағайындайтын, еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласында қоғамдық бақылауды жүзеге асыратын қызметкерлер өкілі.
- Қызметкерлер өкілдері — қызметкерлер уәкілеттік берген кәсіподақ органдары және олардың бірлестіктері; олар болмаған жағдайда — заңда белгіленген тәртіппен құрылған өзге өкілдер немесе ұйымдар.
Еңбекті қорғау жүйесі және ауыр қол еңбегі
Еңбекті қорғау — құқықтық, әлеуметтік-экономикалық, ұйымдық-техникалық, санитарлық-гигиеналық, емдеу-алдын алу, оңалту және өзге де іс-шаралар мен құралдарды қамтитын, еңбек қызметі процесінде қызметкерлердің өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз ететін жүйе.
Ауыр қол еңбегі — ауыр заттарды қолмен көтеруге немесе орын ауыстыруға байланысты қызмет түрлері немесе 360 ккал/сағаттан астам күш-қуат жұмсалатын басқа жұмыстар.
Уәкілетті органдар
- Өнеркәсіп қауіпсіздігі саласындағы уәкілетті мемлекеттік орган — өнеркәсіп қауіпсіздігі саласындағы мемлекеттік саясатты берілген өкілеттік шегінде іске асыратын орталық атқарушы орган.
- Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі уәкілетті орган — еңбек қатынастары саласындағы өкілеттікті Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жүзеге асыратын орталық атқарушы орган.
- Аумақтық бөлімшелер — уәкілетті органның тиісті әкімшілік-аумақтық бірлік шегінде еңбек қатынастары саласындағы өкілеттікті жүзеге асыратын құрылымдық бөлімшелері.
2-бап: Қазақстан Республикасының еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау туралы заңдары
Қазақстан Республикасының еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау туралы заңдары Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделеді және осы Заңнан, сондай-ақ Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілерінен тұрады.
Халықаралық шарттардың басымдығы
Егер Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық шартта осы Заңдағыдан өзгеше ережелер белгіленсе, онда халықаралық шарттың ережелері қолданылады.
3-бап: Осы Заңның қолданылу аясы
Осы Заңның күші Қазақстан Республикасының азаматтарына, сондай-ақ Қазақстан Республикасында еңбек қызметін жүзеге асыратын шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарға қолданылады.
Жұмыс берушілер мен қызметкерлер арасында еңбек қатынастары туындаған кезде еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі талаптарды орындау баршаға міндетті.
Жеке еңбек шартында, ұжымдық шарттарда және жұмыс берушінің актілерінде көзделген жұмыс орындарындағы еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жағдайлары осы Заңда белгіленген деңгейден төмен болмауға тиіс.
4-бап: Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік басқару, бақылау және қадағалау
Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік басқаруды, бақылау мен қадағалауды Қазақстан Республикасының Үкіметі, уәкілетті орган және оның аумақтық бөлімшелері жүзеге асырады. Сонымен қатар бұл функцияларды өнеркәсіп қауіпсіздігі саласындағы уәкілетті мемлекеттік орган және өзге де уәкілетті органдар орындайды.
5-бап: Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары
Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік саясат мына бағыттарды қамтиды:
- 1) еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы нормативтік құқықтық актілерді, мемлекеттік стандарттарды, ережелер мен нормаларды әзірлеу және қабылдау.
- 2) еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік, салалық (секторлық) және аймақтық бағдарламаларды әзірлеу.
- 3) еңбек жағдайларын жақсарту, қауіпсіз техника мен технологияларды әзірлеу және енгізу, қызметкерлердің жеке және ұжымдық қорғану құралдарын өндіру қызметін экономикалық ынталандыру жүйесін құру және іске асыру.
- 4) еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы мониторингті жүзеге асыру.
Ескерту
Берілген мәтін үзінді түрінде аяқталады; 5-баптың келесі тармақтары бастапқы деректе толық көрсетілмеген.
Қысқаша қорытынды
Мәтіндегі ұғымдар мен баптар еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғауды ұйымдастырудың негізін құрайды: тәуекелді бағалау (аттестаттау), қауіпсіздік талаптары (нормалар мен нормативтер), алдын алу тетіктері (гигиена, санитария, қорғану құралдары) және мемлекеттік бақылау жүйесі.