Қоршаған орта
Қоршаған орта мен өз тәніміз туралы білімнің негізгі көзі — біздің түйсіктеріміз. Олар сыртқы орта мен ағзаның қалпы жөніндегі ақпараттың миға жетуін қамтамасыз етіп, адамның дүниеде бағдарлануына қажет негізгі арна қызметін атқарады. Егер бұл арналар жабылып, сезім мүшелері қажетті мәліметті жеткізбесе, саналы өмір туралы сөз қозғаудың өзі қиын.
Ақпараттан айырылудың салдары
Деректер көрсеткендей, тұрақты ақпарат көзінен айырылған адам мүлгіген күйге түседі. Мұндай жағдай көру, есту, иіс сезу қабілетін кенеттен жоғалтқанда немесе қандай да бір сырқат салдарынан сананың шектелуінен байқалады.
Әдетте, адам алғашында ұйқыға бейімделгендей болып, кейін төзуге ауыр күйзеліске ұшырайды. Көптеген бақылаулар ерте балалық шақта кереңдік пен зағиптік салдарынан жеткілікті ақпарат ала алмау психикалық дамуды күрт тежейтінін дәлелдейді.
Егер соқыр-керең болып туған немесе ерте жастан осындай жағдайға тап болған баланы арнайы оқытып, кемістіктің орнын толтыру тәсілдерін үйретпесе, оның психикалық дамуы өрістемей, өздігінен кемелдену мүмкіндігі күрт төмендейді.
Түйсіктің танымдағы орны
Түйсіктер адамға қоршаған орта мен өз тәнінен келетін сигналдарды қабылдап, олардың қасиеттері мен белгілерін бейнелеуге мүмкіндік береді. Олар адамды төңіректегі дүниемен байланыстырып, негізгі таным көзі ретінде қызмет етеді — дәл осы арқылы адамның даму мүмкіндігі ашылады.
Философиялық даулар: түйсікке күмән
Бұл тұжырымдардың айқындығына қарамастан, философия тарихында олар бірнеше рет күмәнмен сыналған. Идеалист философтар түйсікті саналы өмірдің негізі емес, сыртқы әсерлерге тәуелсіз, табиғаттан берілген сананың ішкі қалпы деп түсіндірген.
Рационализмге жақын мұндай көзқарастың мәні мынада: психикалық процестер күрделі тарихи дамудың жемісі емес, сана мен ақылдың қоғамдық болмысқа қатысы жоқ, бәрі де адам рухының түсіндіріп болмас туа біткен қасиеті ретінде қарастырылады.
Бұл бағытты Д. Беркли, Д. Юм, Э. Мах сияқты идеалист философтар қолдап, ал олардың негізінде кейбір психологтар (И. Мюллер, Г. Гельмгольц) «сезім мүшелерінің ерекше энергиясы» туралы теорияны нақтылаған.
Субъектив идеализмнің шегіне жеткізілген тұжырымы адамның тек өзін ғана тани алатынын, өзінен басқа болмыстың барын дәлелдейтін сенімді дерек көзі жоқ екенін алға тартады. Бұл көзқарас сыртқы дүниені объективті бейнелеу мүмкіндігін мойындайтын ғылыми түсінікке тікелей қайшы келеді.
Түйсіктің физиологиялық негізі
Түйсік — дүние туралы біліміміздің бастау көзі. Сезім мүшелеріне әсер ететін объективті заттар мен құбылыстар тітіркендіргіштер деп аталады. Ал олардың әсерінен сезім мүшелерінде пайда болатын құбылыс — тітіркену. Тітіркенуден жүйке талшықтарында қозу
Түйсік жүйке жүйесінің белгілі бір тітіркендіргішке жауап реакциясы ретінде пайда болып, өзге психикалық құбылыстар секілді рефлекторлық сипатқа ие.
Анализатор (талдағыш) құрылымы
Түйсіктің физиологиялық механизмі — арнайы жүйке тетігі, яғни талдағыштардың қызметі. Әр талдағыш үш бөліктен тұрады:
- Рецепторлар — сыртқы энергияны жүйке процесіне айналдыратын, дененің шеткі бөліктерінде орналасқан қабылдағыштар.
- Афференттік (сезімтал) жүйкелер — қозуды орталық жүйке жүйесіне жеткізетін өткізгіш жолдар.
- Ми қыртысындағы бөлімдер — шеттен келген импульстарды өңдейтін орталық құрылымдар.
Түйсіктің пайда болуы үшін талдағыштардың тұтастай, бірлікті қызметі қажет. Сонымен бірге олар енжар қабылдаушы ғана емес: тітіркендіргіштің әсеріне қарай икемді өзгеріске түсетін, қажет жағдайда «қозғаушы» тетіктері арқылы жұмысын қайта реттей алатын жүйе.
Түйсіктердің түрлері
Түйсіктер сезім мүшелеріне байланысты көру, есту, иіс, дәм, тері (жанасу), кинестетикалық, вибрациялық және органикалық сияқты түрлерге бөлінеді. Ежелден адам бес негізгі сыртқы сезімді (көру, есту, сипау, иіс, дәм) ажыратқан. Қазіргі ғылым сыртқы және ішкі ортаны бейнелейтін 20-дан астам талдағыш бар екенін көрсетеді.
А. Р. Лурия бойынша жіктеу
А. Р. Лурия түйсіктерді екі принцип бойынша жіктеуді ұсынған:
- Жүйелі-генетикалық (қызметіне қарай).
- Құрылым күрделілігі мен деңгейі (ұйымдасу дәрежесіне қарай).
Интероцептік
Дененің ішкі процестеріне қатысты: ішек, қарын, жүрек, қан тамырлары және басқа да ішкі құрылымдардан келетін тітіркенулер туралы ақпарат жеткізеді. Эволюциялық тұрғыдан ең ежелгі әрі қарапайым түйсіктер қатарына жатады.
Бұл түйсіктерді түсіндіру қиын: олар көбіне нақты «қозу нүктесіне» байланбай, диффузды сипатта болады. Сондықтан адамның жалпы көңіл-күйіне жақын көрінеді.
Проприоцептік
Дененің кеңістіктегі қалпы туралы ақпарат беріп, қозғалыстың сезімдік негізін құрайды және оны реттеуге қатысады. Шеткі рецепторлары бұлшық еттер мен буындарда орналасады.
Бұл топқа тепе-теңдік пен тұрақтылық түйсіктері де кіреді; олардың рецепторлары ішкі құлақтың жартылай шеңберлі өзектерінде орналасқан.
Экстероцептік
Сыртқы дүниенің ақпаратын адам сезіміне жеткізіп, қоршаған ортамен үздіксіз байланыс орнатады. Бұл — түйсіктердің ең үлкен тобы.
Түйісу (контакт) түйсіктері: әсердің дене бетіне тікелей жанасуынан туады (тері сезімі, дәм сезімі).
Аралық (дистанциялық) түйсіктер: тітіркендіргіштің біршама қашықтан әсер етуінен туындайды (иіс, есту, көру).
Генетикалық жіктеу: протопатикалық және эпикритикалық
Генетикалық тұрғыдан түйсіктерді екі топқа бөлу жиі қолданылады:
- Протопатикалық — өте қарапайым, шарпулы (аффективті), толық жіктелмеген және дәл мекенделмеген органикалық сезімдер (мысалы, ашығу, шөлдеу).
- Эпикритикалық — жоғары дәрежеде жіктелетін, салыстырмалы түрде «рационалданған», негізгі сезім мүшелеріне тән түйсіктер.
Түйсіктердің ортақ қасиеттері
Түйсіктер әр түрге бөлінгенімен, олардың бәріне ортақ бірқатар қасиет бар: сапа, қарқын, ұзақтық және кеңістікте мекенделуі.
Сапа
Түйсік сапасы — нақты түйсіктің басқа түйсіктерден айырмасын білдіретін және сол түйсік шеңберінде көрінетін негізгі дара ерекшелік. Сапалардың көптүрлілігі материя қозғалыс формаларының шексіз саналуандығын аңғартады.
Қарқын
Түйсік қарқыны — оның сандық сипаты. Ол тітіркендіргіш күшіне және рецептордың қызметтік жағдайына тәуелді.
Ұзақтық
Түйсік ұзақтығы — уақытпен байланысты сипат. Ол сезім мүшесінің жұмысқа жарамдылық қалпына, сондай-ақ әсердің ұзақтығы мен қарқынына тәуелді.
Табалдырық және сезімталдық
Түйсік табалдырықтары мен сезімталдық — түйсіктің сандық өлшеміне қатысты ұғымдар. Адамның сезім мүшелері өте нәзік қызмет тетіктері, сондықтан қабылдау мүмкіндігі жағдайға қарай өзгеріп отырады.
Икемделу (адаптация) және өзара ықпал
Сезім мүшелерінің тітіркендіргіштерге біртіндеп икемделуін адаптация деп атаймыз. Осыған байланысты сезу табалдырықтары кең шектерде ауысып отырады.
Түйсіктердің қарқындылығы тек нақты тітіркендіргіштің күшіне немесе икемделу деңгейіне ғана тәуелді емес. Бір уақытта басқа сезім мүшелеріне түсіп жатқан әсерлер де қабылдауды өзгерте алады. Мұндай құбылыс түйсіктердің өзара ықпалы деп аталады.
Талдағыштардың өзара ықпалынан сезгіштіктің артуы сенсибилизация деп аталады. А. Р. Лурия оны екі түрде сипаттайды:
- ұзаққа созылатын, ағзадағы тұрақты өзгерістерге байланысты;
- уақытша, субъективті күйге, физиологиялық не психологиялық себептерге байланысты.
Мысалы, көзге түскен жарық мөлшері көру қабілетімен бірге есту түйсігінің сезімталдығын да өзгертуі мүмкін. Сондай-ақ кей жағдайларда қызыл түс ақ пен қараны ажыратуға көмектесетіні байқалған.
Әдіс ұғымы
Әдіс (грекше — «зерттеу») — білім беру, тәрбиелеу және дамыту барысында белгіленген мақсатқа жетуді қамтамасыз ететін тәсіл; ғылыми зерттеуді жүзеге асыруға көмектесетін, алға қойылған міндеттерді шешу үшін ұйымдастырылған әрекеттер жүйесі.