СУ ҚАДІРІН БІЛДІК ПЕ?

Қоғам • Инфрақұрылым • Экология

Су қадірін білдік пе?

Республика тұрғындарын таза ауыз сумен қамтамасыз ету — бүгінгі күннің ең маңызды міндеттерінің бірі. Бұл мәселе Қазақстанға ғана тән емес: жаһандану дәуірінде су тапшылығы күшейіп, тіпті таза суға қолжетімділік әлемдік деңгейдегі күрделі түйінге айналып отыр.

Сұраныс өсіп келеді

Халық саны мен өндіріс көлемі артқан сайын суды пайдалану қажеттілігі де ұлғаяды. Ал тұщы су қоры шектеулі және табиғи су жүйелері ластануға осал.

Сапа төмендеп барады

Өзендер мен су нысандарының тазалығы сақталмаған жағдайда су біртіндеп пайдалануға жарамсыз болып, бағасы қымбаттайды және қауіп-қатер артады.

Тұрақтылықтың өзегі

Орталық Азия елдері сияқты Қазақстан үшін де су ресурстары әлеуметтік-экономикалық дамудың тұрақтылығын айқындайды.

Қазақстандағы су ресурстары: сандар не дейді?

Жер үсті су қоры: 539; текше км / жыл (орташа)
Өзен-көлдерде жинақталғаны: 190; текше км
Сапалы ауыз суға тұрақты қолжетімділік: 39%; халық үлесі
Инфрақұрылым жасы: 20–30; жыл және одан көп

Қазақстан жер асты суларына бай болғанымен, тұрғындарды сумен қамтамасыз ету деңгейі бойынша ТМД елдері арасында соңғы орындардың бірінде аталады. Негізгі себептердің бірі — сумен жабдықтау жүйелерінің техникалық жағдайының нашарлауы және тозуы.

Орталықтандырылған жүйе: қамту мен шектеулер

Республикадағы 86 қаланың 81-і ғана орталықтандырылған сумен қамтылған.
176 кенттің 139-ы ғана жүйеге қосылған.
Су құбыры мен кәріз шаруашылықтарының негізгі қорларының 60–70% тозғаны айтылады.

Қалалар өсіп, сұраныс артқан сайын жүйелердің ескіруі, жоспарлы тазалау мен жаңғыртудың жеткіліксіздігі су сапасына тікелей әсер етеді.

Алматы облысындағы көрініс

Мысалы, Алматы облысында су құбыры желілерінің тозу деңгейі 80,5%-ға дейін жеткені көрсетіледі. Орталықтандырылған жүйемен облыстағы 10 қаланың 9-ы және 15 кенттің 14-і қамтылғанымен, су тазалау қондырғыларының ескіруі салдарынан кей елді мекендерде (Талғар, Лепсі, Үлкен және т.б.) сапасы төмен су қолданылуда.

Ұзақ уақыт пайдаланылған, уақтылы жуылып-тазартылмаған құбырлар су сапасын төмендетіп, санитарлық тәуекелді күшейтеді.

Ысырап пен қисынсыз пайдалану

Су ресурстарын үнемді пайдалануда коммуналдық шаруашылық, өндіріс, энергетика және суармалы егіншілік салаларында кемшіліктер кездеседі. Тұщы су техникалық-өндірістік мақсаттарға, тіпті көлік жууға жұмсалатын жағдайлар да бар. Мұндай тәсіл суды мұнай-газ секілді қазбалармен салыстыруға келмейтінін еске салады: мұнай қоры шектеулі болғаны сияқты, су — тіршіліктің негізі ретінде одан да қатаң қорғалуы тиіс.

Кей жерлерде айналымдағы сумен қамтамасыз ету жүйелері бар болғанымен, олар толық қолданылмайды. Себептердің бірі ретінде электр қуатының қымбаттауы мен су бағасының салыстырмалы түрде арзан болуы аталады.

Бассейндік деңгейдегі талқылау: Балқаш–Алакөл кеңесі

Бұл мәселелер Алматыда өткен Балқаш–Алакөл бассейндік кеңесінің кезекті отырысында жан-жақты талқыланды. Кеңес төрағасы, Балқаш–Алакөл бассейндік су шаруашылығы басқармасының басшысы Эдуард Мұхамедов, сондай-ақ Алматы облысы әкімдігі құрылымдарының өкілдері аймақтық бағдарлама аясында атқарылған жұмыстар мен алдағы міндеттерді баяндады.

Талқыланған бағыттар

Су кодексі нормаларының орындалуы және аймақтық бағдарламаларды әзірлеу.

Қалпына келтіру

Су нысандарын қорғау, бассейндік келісімдерді жаңғырту.

Экологиялық реттеу

Аймақтағы экологиялық жобалардың жұмысын үйлестіру және бақылауды күшейту.

«Еліміздің барлық тұрғындарының сапалы ауыз суды жүйелі әрі тұрақты түрде пайдалануына қол жеткізу — уақыт талабы. Бұл ауқымды жұмысты орындау үшін ортақ жауапкершілік пен нақты іскерлік қажет. Суды ұқыпсыз пайдалану мен бейжай көзқарас тек тапшылыққа емес, қоршаған ортаның ластануына және адамдар денсаулығына зиян келтіреді. Көзқарас өзгермесе, салдары күрделі дағдарыстарға ұласуы мүмкін».

Эдуард Мұхамедов, Балқаш–Алакөл бассейндік кеңесінің төрағасы

Балқаш–Алакөл гидрографиялық бассейні республиканың оңтүстік-шығысында орналасып, Алматы қаласын және Алматы, Жамбыл, Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстарының бірқатар елді мекендерін қамтиды. Кеңес мүшелері жер үсті және жер асты суларына қатаң бақылау орнату, жауапкершілікті күшейту қажеттігін атап өтті.

Негізгі қорытынды: су мәдениетін өзгерту

Алматы мен Талдықорған қалаларында көлік жуу орындары мен өндірістік кәсіпорындарда ауыз судың техникалық мақсатқа жұмсалуы — алаңдатарлық белгі. Ең алдымен, тұщы судың ысырабына жол бермеу, сапасын жақсарту және қорын молайтуға бағытталған нақты қадамдар қажет.

Су — тіршіліктің нәрі ғана емес, қоршаған орта тазалығына ықпал ететін қозғаушы күш. Сондықтан ауыз су мәселесінде алда атқарылар жұмыс көп, ал уақытты созу тәуекелді еселейді.

2008–2010 жылдарға арналған бағдарлама: су, биоалуандылық және қорғалатын аумақтар

Жалпыұлттық жоспар қоршаған ортаны қорғау мен табиғатты пайдалану саласында су ресурстарын, жануарлар дүниесін және ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды тұрақты әрі тиімді пайдалануға жағдай жасау қажеттігін алға тартты. Осы мақсатта табиғи ресурстарды оңтайлы және тиімді пайдалану жөніндегі бағдарлама әзірленді.

Мақсаты

Су ресурстарын сақтау, жануарлар дүниесін қорғау және ерекше қорғалатын табиғи аумақтар желісін дамыту.

Негізгі әзірлеуші

Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі.

Іске асыру мерзімі

2008–2010 жылдар.

Күтілетін нәтижелер (іріктеме)

Суарылатын жерлерде судың үлес шығынын 7% төмендету.
Су тартатын ғимараттардың 5%-ын су есептегіш құрылғылармен жабдықтау.
Балық өсіруді (табиғи және қолдан жасалған жағдайларда) жетілдіру, бірқатар су тоғандарында мелиорациялық жұмыстар жүргізу.
Алматы облысының Іле және Қаратал өзендерінде мелиорациялық жұмыстар (түбін тереңдету) жүргізу.
Жайық–Каспий бассейніне жылына 20 млн бекіре тұқымдас шабақты жіберуді қамтамасыз ету үшін өндірістік әлеуетті арттыру.
Сирек және құрып бара жатқан тұяқты жануарларды (соның ішінде ақбөкенді) қорғау аумақтарын кеңейту, ақбөкен санын жыл сайын 10% өсіруге ұмтылу.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды 1 258,7 га ұлғайту (ел аумағындағы үлесін шамамен 8,5%-ға жеткізу көрсеткіші аталады).
Сирек кездесетін жануарлар мен құстардың мекен ету орталарын, сондай-ақ батпақты-сулы жерлерді, дала және шөлейт экожүйелерін қорғауды күшейту.
Эндемик және сирек өсімдіктерді, бірегей субальпілік түрлерді және табиғи-мәдени мұра объектілерін қорғауды қамтамасыз ету.

Қаржыландыру көздері

Бағдарлама іс-шараларын жүзеге асыру үшін республикалық және жергілікті бюджеттер, ішкі қарыздар мен гранттар қарастырылды. Мәтінде су ресурстары бағыты бойынша 2008 жылға арналған көрсеткіштер ретінде республикалық бюджеттен 1 542,100 млн теңге, жергілікті бюджеттен 596,2 млн теңге бөлінуі көрсетіледі. (Гранттар бойынша дерек үзіндіде толық берілмеген.)