Сократ
Сократ туралы дерек аз болуы нені білдіреді?
Сократ — Афинадан шыққан алғашқы ұлы философтардың бірі. Дегенмен оның замандастары грек әлемінде бүгінгі түсініктегідей толық өмірбаян жазу дәстүрін қалыптастырмаған. Полистік мәдениетте адамның жеке өмірінен гөрі, оның қоғамдық қызметі мен азаматтық ұстанымы маңызды саналды: толыққанды азамат деп полис игілігі үшін белсенді әрекет еткен, ортақ іске үлес қосқан адамды таныды.
Сондықтан Сократтың балалық шағы мен ерте кезеңі туралы мәліметтің аз болуы табиғи. Бірақ оның тағдыры күтпеген бұрылысқа ұшырады: философтың қызметі соттың қарауына ілігіп, ақырында өлім жазасына кесілді. Бұл қуғын-сүргін өз дәуірінде принципті қоғамдық-саяси мәселе ретінде қабылданып, Сократ өлгеннен кейін көп ұзамай оның айналасында идеялық тартыс күшейді: біреулер сотты заңды деп санады, енді біреулер оны әділетсіздік деп білді.
Сократты қорғағандардың қатарында оның шәкірті әрі досы Платон және тарихшы Ксенофонт болды. Бүгінгі бізге жеткен деректердің едәуір бөлігі дәл осы дәстүр арқылы сақталды.
Туған жері мен отбасы
Сократ б.з.д. 469 жылы, афиналық күнтізбедегі Фаргелион айында (шамамен мамыр–маусым) дүниеге келген деп айтылады. Ол Афина құрамындағы Алопеки деміне (аумақтық қауым) тиесілі болған; бұл қалаға жаяу шамамен жарты сағаттық жерде орналасқан.
Әкесі Софрониск туралы екі түрлі сипаттама кездеседі: бір деректерде ол тас қашаушы, мәрмәр өңдеумен айналысқан шебер ретінде, енді бірінде толыққанды мүсінші ретінде көрсетіледі. Қалай болғанда да, Сократ кейін әзіл аралас айтып жүргендей, әке кәсібіндегі көркемдікке бейімділік оның тегін мүсіншілердің мифтік атасы саналатын Дедал есімімен байланыстырып түсіндіруге мүмкіндік берген.
Анасы Фенарета — кіндік шеше (акушер) болған. Бұл дерек Сократ философиясындағы «рухани босандыру» (майевтика) тәсілін түсіндіретін астарлы параллель ретінде жиі еске алынады.
Фаргелион айы және «Аполлонмен байланыс»
Фаргелион — Аполлон мен Артемидаға арналған мерекелермен байланыстырылатын ай. Аңыз бойынша, дәл осы кезеңде Делоста құдай егіздері — Аполлон мен Артемида туған деп есептелген. Афинада бұл уақытта қала «тазарту» (ырымдық тазару) рәсімдерін де өткізген.
Сол себепті Сократтың туған уақыты символдық мәнге ие болған: жаңа туған сәби өнер мен үйлесімнің қамқоршысы саналатын Аполлонның қорғауында деп түсіндірілген. Кейінгі дәстүрде Сократтың тағдыры «аполлондық» белгімен астасып жатыр деген ой күшейе түсті.
Дельфідегі жазу және философияның өзегі
Дельфідегі Аполлон ғибадатханасында жазылған әйгілі нақыл — «Өзіңді таны» — Сократ философиясындағы ішкі өзін тану, ар-ұжданды тексеру және адам өмірінің мәнін сұраққа айналдыру дәстүрін айрықша күшейтті.
Сондай-ақ, Дельфідегі абыздар Сократты гректер арасындағы ең дана деп мойындағаны туралы хабар да кең тараған. Бұл пікір кейін Сократтың тұлғасын аңызға айналдырып, оның өмірін салт-дәстүрлік және діни символикамен қабаттастыра түсті.
Аполлон атымен Сократтың өлімінің кейінге шегерілуі туралы да әңгіме айтылады: кейбір культтік-мерекелік күндерде жазалау шараларын жүргізуге тыйым салынған. Осылайша оның өмірінің басы мен соңы мерекелік күнтізбенің «тазарту» тақырыбына сәйкестендіріліп түсіндірілген.
Өмірбаяндық деректер: ақиқат пен аңыздың арасы
Бізге жеткен мәліметтерде шынайы оқиғалармен қатар аңыздық бояу да жиі араласады. Сократ туралы әңгімелер уақыт өте келе жартылай легендаға айналып, кейбір эпизодтар оның тұлғасын ерекше көрсету үшін өңделген болуы мүмкін. Сондықтан балалық шағы мен өмірінің алғашқы жартысы туралы деректердің анық емес тұстары көп.
Отбасындағы орны
Кейбір хабарлар бойынша, Сократ отбасындағы екінші бала болған. Оның үлкен ағасы ретінде Патрокл аталады.
«Құдайшыл өсиет» туралы аңыз
Бір аңызда әкесі Софрониск баласының болашағы жайлы Дельфіге жүгініп, тәрбиесіне қатысты кеңес алғаны айтылады: баланы зорлап бағыттамау, оның табиғи бейімділігін еркін дамытуға мүмкіндік беру, ал әкенің міндеті — игілік туралы дұға ету және қолдау көрсету.
Дәстүрде Сократтың ішкі жетекшісі ретінде даймоний (ішкі дауыс) туралы да көп айтылады: ол Сократты жаман қадамдардан алдын ала тежеп, ескертіп отыратын ішкі түйсік сияқты сипатталған.
Афиналық тәрбие: «мусикалық» және гимнастика
Сократ өз заманының өзге афиналық балалары сияқты полис азаматын қалыптастыруға бағытталған бастапқы білім алған. Афинада бұл жүйені шартты түрде «мусикалық тәрбие» және гимнастика деп бөлген.
«Мусикалық» тәрбие нені қамтыды?
- Музыка: флейта мен кифарада ойнау, ән айту, би.
- Сауат: оқу мен жазу.
- Әдебиет: Гомер, Гесиод, Пиндар және өзге ақындарды жаттау, талқылау.
- Есеп: арифметика мен геометрияның бастапқы негіздері.
Гимнастиканың мақсаты
Жеті жастан бастап гимнастикаға ерекше мән берілген. Жүгіру, диск пен найза лақтыру, күрес сияқты жаттығулар 12–13 жас шамасында күшейтілген. Мұның астарында мемлекеттік қажеттілік тұрды: полис азаматы кез келген уақытта қару ұстап қаланы қорғауға дайын болуы тиіс еді.
Бұл тәрбие үлгісі дене мен рухтың үйлесімін көздеп, «полистің жетілген азаматын» қалыптастыру идеясымен сабақтасты.
Кей деректер Сократтың математика, астрономия және метеорология сияқты салалардан да хабары болғанын айтады. Жастық шағында ол табиғат туралы философияға қызыққан болуы ықтимал. Сонымен бірге, оның «ештеңе білмеген» деген сөзін тым тура мағынада қабылдап, Сократты жүйелі білімнен ада етіп көрсететін аңыздар да тараған. Шын мәнінде бұл тұжырым көбіне танымдағы кішіпейілділік пен өзіңді тексерудің әдіснамалық ұстанымын білдіреді.
Азаматтыққа қабылдау және эфебтік кезең
Сократтың жастық шағы Афина демократиясының гүлденуімен тұспа-тұс келді. Бұл — Перикл дәуірі, Парфенон салынған, Фидий сияқты шеберлер еңбек еткен, қала мәдениеті биікке көтерілген кезең.
Он сегіз жасқа келгенде афиналық жігіт үшін аса маңызды рәсім — азамат ретінде танылу мәселесі шешілді. Перикл ұсынған заң бойынша, азаматтыққа тек әке-шешесі де афиналық азамат болған адам ғана үміткер бола алатын. Деме мүшелері үміткердің еркін әрі заңды туғанын антпен растаған, ал қарсы тараптан айып тағылса, іс сотқа дейін барған. Тіпті азаматтық берілмесе, адамды құлдыққа сату мүмкіндігі де болғаны айтылады.
Рәсімнен сүрінбей өткендер деме тізіміне енгізіліп, кейін Бес жүз кеңесінің арнайы тексеруінен (докимасия) өткен. Азамат мәртебесі саяси, құқықтық және қоғамдық артықшылықтар беріп, полистегі өзге санаттағы тұрғындардан айқын айырған.
Эфебтер (18–20 жас): міндет пен тәртіп
18–20 жас аралығындағы жас азаматтар эфебтер деп аталып, екі жыл бойы әскери дайындықтан өтті: шекара күзеті, қарауыл қызметі және әскери-тәндік жаттығулар. Мемлекет оларды қару-жарақпен және киіммен қамтамасыз етіп, күнделікті ұстау ретінде белгілі мөлшерде ақы бөлген.
Жиырма жасқа толған соң афиналық азамат халық жиналысына (экклесияға) қатыса бастады, ал көптеген мемлекеттік қызметтерге, әдетте, отыз жастан кейін ғана жіберілген.
Еңбек, алғашқы кәсіп және болжамдар
Сократ эфебтік кезеңнен өткен соң, өмірінің алғашқы жұмыс тәжірибесі туралы бірнеше болжам бар. Ең кең тарағаны — оның әке кәсібіне жақын істерге араласып, белгілі бір уақыт тас өңдеумен айналысқаны. Мұндай еңбек әрі физикалық күшті, әрі шеберлік пен төзімділікті талап етті; сол дәуірде ол кәсіп пен өнердің аралығында тұрған жұмыс ретінде қабылданды.