НҰРПЕЙІС КЕЛІНІ ДИНА
Дина Нұрпейісова (1861–1955): күй әлемін биіктеткен композитор
Дина Нұрпейісова (1861–1955) — қазақтың әйгілі күйші-композиторы, Қазақстанның халық әртісі (1944). Ол Батыс Қазақстан облысы, Жаңақала ауданына қарасты Бекетай құмында дүниеге келіп, өмірінің соңғы сапары Алматыда аяқталды.
Туған жері
Батыс Қазақстан, Жаңақала, Бекетай құмы
Мәртебесі
Қазақстанның халық әртісі (1944)
Өнері
Күйшілік дәстүр, композиторлық мұра
Өнерге ерте келуі және ұстаздық мектеп
Дина жастайынан домбыраға бейім болып, Дәулеткерей, Мүсірәлі, Әлікей, Түркеш, Ұзақ, Есжан, Байжұма, Баламайсаң секілді күйшілердің күйлерін нақышына келтіре орындаған. Сол кездің өзінде-ақ айналасы оны «домбырашы қыз» деп атаған.
Құрманғазының батасы
Қаршадай қыздың даңқы алысқа жеткенде, әйгілі Құрманғазы арнайы іздеп келіп, Динаның домбыра тартуына сүйсініп, болашағынан үлкен үміт күтіп, батасын берген. Кейін оны көзден таса қылмай, күй сайыстарына ертіп барып, домбыра тартудың терең қыр-сырын үйретеді.
Дина тоғыз жасынан он тоғыз жасына дейін, ұзатылғанша, Құрманғазының тәрбиесінде болады. Мұндай ұстаздың шәкірті болуы — Динаның ғана бағы емес, қазақ күй өнерінің де үлкен бақыты еді.
Отбасы тағдыры және «Нұрпейіс келіні» атануы
Алғашқы некесі
Дина 1880 жылы Беріш ішіндегі Бесқасқа руынан шыққан Тұрманұлы Қанасқа тұрмысқа шығады. Екеуінен Нұрпейіс атты ұл дүниеге келеді. Алайда тұңғышы туғаннан кейін Қанас көп ұзамай қайтыс болады.
Шәпекпен ғұмыр
Ата салтымен Дина қайын інісі Шәпекке қосылады. Күйеуінің атын атамайтын дәстүрге сай, ол Шәпекті «Жәпек» деп атаған. Кей деректерде «Жәпек» түрінде жазылуы — осыдан.
Фамилияның орнына ұл аты жазылған сәт
Динаның алғашқы некесінен туған ұлы Нұрпейіс 14 жасында қайтыс болады. Кейін ел ішінде жүргізілген бір тізімге (санақ не сайлау құжаты болуы мүмкін) Дина өз фамилиясын атай алмай, марқұм тұңғышының есімін айтып жібереді. Содан бері ол «Нұрпейіс келіні» атанып кеткен.
Жәпек пен Дина тату-тәтті ғұмыр кешіп, берекелі әулет құрған. Динаның әсем сазды, жүрекке жақын көптеген күйлері осы отбасылық баян мен бала қуанышы қатар өрілген жылдары дүниеге келді.
Күй мұрасы: жеке қолтаңбаны танытқан туындылар
Динаның күйлері — тек орындаушылық шеберліктің айғағы емес, ой мен сезімнің биік өрісін көрсеткен композиторлық болмыс. Ол күйдің мүмкіндігін кеңейтіп, қазақ күйлерінің тынысын ұзартып, өресін биіктетті.
Есте қалар шығармалары
-
«Қарақасқа ат»
Ұзатыларда әкесінің еншіге мінгізген қарақасқа атына арналған
-
«Бұлбұл»
Дәулеткерей мен Түркеш дәстүріне еліктеп шығарған
-
«Жігер»
Қайрат пен серпінге толы мінезді күй
-
«Байжұма»
Дәстүрлі мектеппен сабақтас туынды
-
«Кербез»
Ақылды, айбарлы, сұлу да сырбаз абысына арналған
-
«Он алтыншы жыл» («Набор»)
1916 жылғы маусым жарлығымен әскерге алынған ұлына байланысты
-
«Қосалқа»
Қадірлес замандастарына сүйсінуден туған
-
«Әсем қоңыр»
Баласы Қоңырға арналған жүрекжарды күй
Осы шығармалары арқылы Дина өз дәуірінің ұлы күйшілерімен терезесін теңестіріп, күй өнеріндегі дара қолтаңбасын айқын танытты.
Сахна биігі: байқаулар мен мойындалу
-
1937 жылы халық өнерпаздарының республикалық байқауына қатысады.
-
75 жасында халық аспаптары орындаушыларының Мәскеуде өткен Бүкілодақтық бірінші байқауында жүлделі орын алады.
-
1944 жылы 83 жасында Ташкентте өткен, Орта Азияның бес республикасынан өнерпаздар қатысқан онкүндікте тағы да жүлде алады.
Кеңес дәуірі: үміт, еңбек және идеология қысымы
Кеңес заманында да Дина өнерін халқының жолына арнады. Жасы ұлғайғанына қарамастан Қазақстанның 20 жылдығына орай «Тойбастар» күйін, Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында «Ана бұйрығы», «Жеңіс» сияқты шығармаларын дүниеге әкелді.
Уақыттың көлеңкесі
Дегенмен қоғамдағы репрессиялық қаталдық пен әсіре идеология Динаның табиғи дарынын толық еркін өрістетуге жол бермеді. Кей туындыларына «Еңбек ері», «Сауыншы», «Сталин», «Делегат», «Көкөніс» тәрізді атаулар қойылып, ресми салтанаттардың ұран күйіне айналдырылуға тырысты.
Мұраның мәңгілігі
Алайда шын асылға тот жұқпайды. Динаның қанатты өнері — қазақ халқының рухани қазынасы. Оның күйлері бүгін де, болашақта да ұлттық жады мен мәдениеттің тірі тамыры ретінде қызмет ете береді.