Ұлттық банктің меншікті капиталын талдау
2.3. Ұлттық банктің меншікті капиталын талдау
Ұлттық банк — ақша резервтері, алтын-валюта резервтері және өзге де материалдық құндылықтардан тұратын жекеше мүлкі бар заңды тұлға. Банктің меншікті капиталы бастапқыда сатылған акциялардан түскен қаражаттан немесе акционерлердің жарналарынан құралады. Бұл қаражат банктік қызметтің тұрақты орындалуын қамтамасыз етуге бағытталғандықтан, кейде ол акционерлік капитал деп те аталады.
Меншікті капиталға қойылатын талаптар
- Жаңадан ашылатын банктер үшін Ұлттық банктің басқармасының 1997 жылғы 5 желтоқсандағы №412 қаулысына сәйкес, меншікті капиталдың ең төменгі мөлшері 300,0 млн теңге.
- Банк есепке алынған сәтте капиталдың кемінде 50% төленуі тиіс.
- Қалған бөлігі банк тіркелген күннен кейінгі бір күнтізбелік жылдың ішінде толық төленуі қажет.
- Бұл талап орындалмаған жағдайда, Ұлттық банк есепке қою жөнінде оң қорытынды бермейді.
Акцияны төлеу тәртібі: Қазақстан тәжірибесінің ерекшелігі
Қазақстан Республикасының заңнамасындағы маңызды ерекшелік — банктің құрылтайшылары мен акционерлері сатып алған акциялардың құнын толықтай ақшалай төлеуі тиіс (заңның 16-бабы 2-тармағы).
Басқа елдерде меншікті капитал тек ақша қаражатымен ғана емес, сондай-ақ материалдық және материалдық емес активтермен, тіпті үшінші тұлғалардың құнды қағаздарымен де төленуі мүмкін. Мысалы, белгілі бір кезеңде кейбір ресейлік банктерде меншікті капиталдың 70%-ға дейінгі бөлігі материалдық активтер есебінен қалыптасқан.
Алайда мұндай құрылым әрдайым тиімді емес: меншікті капиталды несиелеудің тікелей көзі ретінде пайдалану мүмкіндігі төмендейді, өйткені капиталдың өтімділігі әлсірейді.
Ұлттық банктің өз қаражатының құрамы
Ұлттық банк өз шығындарын өз қаражаты есебінен өтейді. Өз қаражатының негізгі құрамдас бөліктері: жарғылық капитал, резерв капиталы, қайта бағалау шоттары және арнайы резервтер.
Жарғылық қор
Заңның 9-бабына сәйкес, Ұлттық банктің жарғылық қоры 10 млрд теңге көлемінде қалыптастырылады: республикалық бюджеттен бөлінген қаражаттар, мемлекеттен алынған негізгі қорлар және Ұлттық банк тапқан пайдадан аударымдар есебінен.
Мемлекеттік меншік сипаты
Ұлттық банк негізінен унитарлық орган болып табылады. Жарғылық қордың жалғыз иесі — мемлекет.
Негізгі қорларға ғимараттар, құрылғылар, көлік және өзге де құндылықтар жатады. Ал айналым қаражаты — банктің иелігіндегі ақша қаражаттары.
Резервтер, пайда және аударымдар
Ұлттық банк резервтік және өзге де қорларды құрады. Резервтік қор жарғылық қор көлемінде қалыптастырылады, ол өзіндік табыс есебінен толықтырылады және осы қорларға қатысты нормаларға сәйкес жүргізілетін операциялар бойынша шығындарды жабуға арналған.
Қаржылық жылдағы пайда сол жылға жатқызылатын табыстар мен шығындардың айырмасы ретінде анықталады. Шығындарға активтердің амортизациясы, соның ішінде банкноттар мен монеталар құнының белгілі бір бөлігі де кіреді.
Жарғылық, резервтік және басқа қорлар құрылғаннан кейін қалған пайданың бір бөлігі республикалық бюджетке аударылады.
Ұлттық банк және оның мекемелері барлық салықтар мен төлемдерден босатылады.
Меншікті капиталдың жеткіліктілігі коэффициенттері
Меншікті капиталдың жеткіліктілігі екі коэффициент арқылы сипатталады. Есептеуде қолданылатын негізгі белгілеулер:
Белгілеулер
- K
- Меншікті капитал
- I деңгей
- I деңгейдегі меншікті капитал
- II деңгей
- II деңгейдегі меншікті капитал
- ИК
- Банктің акцияларға салған және басқа заңды тұлғаларға берілген бағынышты борышқа бағытталған инвестициялары
- A
- Шоғырландырылған баланс бойынша активтердің сапасы
- Салмақталған сома
- Активтер мен баланстан тыс талаптардың қауіптілік деңгейіне сәйкес салмақталған орта шамасының жиынтығы
- ПС
- Арнайы ресурстар
Коэффициент (а)
Бірінші деңгейдегі меншікті капиталдан құнды қарыздар мен бағынышты борышқа берілген соманы шегергеннен кейінгі қалдықтың банктің барлық активтеріне арақатынасы.
Бекітілген ең төменгі мәні: 0,06-дан кем емес.
Коэффициент (б)
Меншікті капиталдың активтер мен баланстан тыс талаптардың қауіптілік деңгейіне сәйкес салмақталған орта шамасының жиынтығына арақатынасы.
Бекітілген ең төменгі мәні: 0,12-ден кем емес.