Салықтың экономикалық мәні, мазмұны
1.1. Салықтың экономикалық мәні және мазмұны
Қазіргі нарықтық экономика жағдайында салықтардың орны айрықша. Салықтар — мемлекеттік бюджеттің негізгі бөлігі және әлеуметтік саланы қаржыландыру мен экономиканы реттеудің маңызды құралы. Мемлекет салық жүйесі арқылы ұлттық табысты қайта бөлу үдерісіне ықпал етеді.
Ұйымдық-құқықтық тұрғыдан салықтар — мемлекет біржақты тәртіппен заң жүзінде белгілейтін, белгілі мөлшерде және белгіленген мерзімде бюджетке төленетін қайтарымсыз әрі өтеусіз сипаттағы міндетті ақшалай төлемдер.
Негізгі тұжырым
Салықтардың экономикалық мәні — мемлекеттің өз функциялары мен міндеттерін орындауы үшін ұлттық табыстың бір бөлігін жұмылдыруында. Салықтар қаржының бастапқы категориясы болып саналады және мемлекетпен бірге пайда болып, оның өмір сүруі мен дамуының қаржылық негізін құрайды.
Тарих бойы салық нысандары мен әдістері өзгеріп, жетілдіріліп, мемлекеттің қажеттіліктері мен қоғамдық сұраныстарға бейімделіп отырды. Мемлекет құрылымының өзгеруі мен дамуы, әдетте, салық жүйесінің қайта құрылуымен және жаңаруымен қатар жүреді. Қоғамдық-экономикалық құрылыс пен саяси бағытқа қарамастан, салықтар — ұлттық табысты қайта бөлудің басты қаржылық құралы және мемлекеттік кірістердің шешуші көзі.
Салық төлеудің қоғамдық және құқықтық негізі
Салықтардың әлеуметтік-экономикалық мәні, түрлері мен рөлі қоғамның экономикалық құрылымымен, мемлекеттің табиғатымен және атқаратын функцияларымен айқындалады. Философ Френсис Бэкон салық төлеуді әрбір азаматтың қасиетті борышы деп бағалаған.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 35-бабына сәйкес:
Заңды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу әркімнің борышы әрі міндеті болып табылады.
Салық жүктемесін бөлудің қағидаттары
Ежелден салық жүктемесін бөлудің екі негізгі қағидаты қалыптасқан:
-
Пайда (алынған игіліктер) қағидаты
Салық төлеу алынған қоғамдық игіліктермен, қызметтермен байланыстырылып қарастырылады.
-
Төлем қабілеттілігі қағидаты
Салық ауыртпалығы табыс пен әл-ауқат деңгейіне қарай әділ бөлінуі тиіс.
Салық туралы ғылыми көзқарастың қалыптасуы
Салық салу мәселесінің тарихы ғасырларға тереңдейді. Ал оған ғылыми тұрғыдан жүйелі көзқарас XVII–XIX ғасырларда қалыптасты. Мұны классикалық саяси экономия мектебінің ағылшын өкілдері еңбектерінен көруге болады:
В. Петти (1623–1687)
«Салық пен жиынтық туралы трактат» (1662)
А. Смит
«Халықтар байлығының себептері мен табиғатын зерттеу» (1776)
Д. Рикардо
«Салық салу және саяси экономияның бастаулары» (1817)
А. Смит салық салудың төрт негізгі қағидатын ұсынды. Бұл қағидаттар көптеген дамыған елдерде салық салудың іргетасы болып саналады.
-
1) Әділеттілік (теңдік)
Азаматтар мемлекет шығындарына өз мүмкіндігіне, қабілеті мен табысына сай қатысуы керек.
-
2) Айқындық
Салық сомасы, төлеу мерзімі мен тәсілі төлеуші үшін анық әрі ашық болуы тиіс.
-
3) Ыңғайлылық
Салық төлеу уақыты мен тәсілі төлеушіге барынша қолайлы болуы қажет.
-
4) Үнемділік
Салықты жинау мен әкімшілендіру шығындары мүмкіндігінше аз болуы керек; бюджетке түсетін сомамен салыстырғанда жинау шығыны артық болмауға тиіс.
А. Смит тікелей және жанама салықтарды, сондай-ақ олардың әлеуметтік-экономикалық салдарын кеңінен талдаған.
Салық: анықтама және мақсат
Экономикалық мазмұны бойынша салық — тұрғындардан, кәсіпорындардан (фирмалардан) және ұйымдардан заңға сәйкес алынатын міндетті төлемдер жүйесі. Салық салудың негізгі мақсаты — кәсіпорындар мен халықтың қаржысын қоғамдық қажеттіліктерге (өндірістік және әлеуметтік) жұмылдыру.
Қысқаша қорытынды
Салықтар — мемлекеттік бюджетке заңды және жеке тұлғалардан белгілі бір мөлшерде және мерзімде түсетін міндетті төлемдер.
Салықтар — шаруашылық жүргізуші субъектілер мен жеке тұлғалардың мемлекетпен арасындағы орталықтандырылған қаржы көздерін қалыптастыруға байланысты туындайтын қаржылық қатынастарды сипаттайтын экономикалық категория.
-
Экономикалық мәнінің 1-қыры
Салықтар субъектілер мен халық табысының қалыптасуындағы қаржылық қатынастардың бір бөлігін көрсетеді.
-
Экономикалық мәнінің 2-қыры
Табыс пен ресурстардың белгілі бір бөлігін мемлекет үлесіне жинақтау және шоғырландыру қатынастарын білдіреді.
Мемлекетке ішкі және сыртқы саясатты жүргізу үшін тұрақты қаржы көздері қажет. Салықтар — мемлекеттің тұрақты кіріс қайнары және экономиканы дамыту мен тұрақтандыруда қолданылатын қуатты тетік.
Ф. Аквинский
Салықтарды «ұрлаудың рұқсат етілген нысаны» ретінде сипаттаған.
А. Смит
Салық төлеуді «құлшылықтың белгісі емес, бостандықтың белгісі» деп бағалаған.
Әдебиеттерде «салық» ұғымы әртүрлі түсіндірілгенімен, кең тараған анықтама — бюджет қорына белгілі көлемде және белгілі уақытта түсетін міндетті төлем.
Салық саясаты, салық механизмі және оның элементтері
Нарықтық экономиканың қалыптасуы кезеңінде салық салу саясатының негізгі бағыты — тиімді салық жүйесін құру және оның нәтижелі жұмыс істеуін қамтамасыз ететін салық механизмін іске асыру.
Салық механизміне салық салудың әдістері мен жолдары, негізгі қағидалары және салық салуды ұйымдастыру кіреді. Кез келген механизм бірнеше тетік пен элементтен тұратыны сияқты, салық механизмі де нақты элементтер жүйесіне сүйенеді.
Салық салудың негізгі элементтері
Салық төлеуші (субъект)
Салық төлеуші — салықты және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеу жөнінде заңды міндеті бар тұлға.
Қазақстан Республикасында салық төлеушілер:
- резидент және резидент емес заңды тұлғалар;
- Қазақстан Республикасының азаматтары, шетел азаматтары және азаматтығы жоқ адамдар.
Салық объектісі
Салық объектісі — заң жүзінде белгіленген, салық салуға негіз болатын табыс, мүлік, көрсетілген қызмет, ақшалай операциялар және өзге де тауарлық-материалдық игіліктер.
Салық көзі
Салық көзі — салық салынатын табыс. Салық салынатын табыс, әдетте, жылдық жиынтық табыс пен шегерімдердің айырмасы ретінде анықталады.
Салық ставкасы
Салық ставкасы — бір өлшем бірлігінен алынатын салық мөлшері. Ол тұрақты немесе пайыз түрінде белгіленеді.
Прогрессивтік ставка
Табыс өскен сайын ставка ұлғаяды.
Пропорционалдық ставка
Табыс мөлшеріне қарамастан тұрақты пайыз қолданылады.
Регрессивтік ставка
Табыс өскен сайын ставка төмендейді.
Тұрақты ставка
Объект көлеміне тәуелсіз бірыңғай сома түрінде белгіленеді.
Салық өлшем бірлігі
Салық өлшем бірлігі — салық объектісін есептеу үшін қабылданған өлшем.
Салық оклады
Салық оклады — салық төлеушінің белгілі бір объектісі бойынша бюджетке төлеуге тиіс салық сомасы.
Салық жеңілдіктері
Салық жеңілдіктері — заңға сәйкес салық төлеушіні салық төлеуден ішінара немесе толық босату. Оларға салықтан толық босату, салық салынбайтын минимум, шегерістер, ставкасын төмендету, төлеу мерзімін ұзарту және басқа да шаралар жатады.
Салық төлеу мерзімі мен тәртібі
Бұл элемент салықты қай уақытта, қандай тәртіппен және қандай тәсілмен төлеу керектігін айқындайды.
Құқықтар мен міндеттер, бақылау және жауапкершілік
Салық төлеуші мен салық органдарының құқықтары мен міндеттері, салық төлемдерінің орындалуын бақылау, сондай-ақ бұзушылықтар үшін қолданылатын жазалау шаралары салық механизмі шеңберінде белгіленеді.
Ескерту: Берілген мәтін осы жерден кейін үзіліп қалғандықтан, «Салық төлеуші …» бөлімінің жалғасы бастапқы дереккөзде толық берілмеген.