Салықтардың пайда болуы мен дамуы

1.1 Салықтардың пайда болуы мен дамуы

Салықтардың экономикалық категория ретінде пайда болуы және қызмет атқаруы мемлекеттің дамуымен тығыз байланысты. Мемлекет тек белгілі бір меншіктік және қаржылық базаға сүйенген жағдайда ғана толыққанды қызмет ете алады. Қарапайым тілмен айтқанда, мемлекеттік аппаратты ұстауға және мемлекеттік функцияларды жүзеге асыру барысында туындайтын шығындарды жабуға жеткілікті ақша қорына ие болуы қажет.

Ақша өнімді (материалдық) өндіріс саласында пайда болады. Ал мемлекеттік басқару мен қызмет көрсету қызметі қоғамдық тұрғыдан пайдалы болғанымен, ақша түрінде көрінетін құны бар өнім өндірмейді. Сондықтан мемлекеттің ақша қаражатын іздестіруі — мемлекеттік қызметтің жүзеге асуын қамтамасыз ету үшін қажетті қаражаттарды жұмылдыруға бағытталған қызметінің маңызды элементі.

Мемлекет өзіне қажетті қаражатты түрлі тәсілдермен табады. Кейбір жағдайларда қаражат иеленушілерден мемлекетке ерікті түрде ақша беру негізінде жиналады. Мұның классикалық мысалы — мемлекеттік борыш (ішкі және сыртқы). Ал басқа жағдайларда қаражат мәжбүрлі түрде алынады. Бұл жерде ең классикалық мысал — салықтар.

Салықтар мемлекеттің өзіне ақша табудың ең көне тәсілдерінің бірі. Мемлекеттік ұйымдасудың алғашқы кезеңдерінде салық салудың бастапқы нысаны ретінде құрбандық беру кездеседі. Бұл тек ерікті түрде жүзеге асқан деп айту дұрыс емес: құрбандық беру көбіне міндетті сипат алып, мәжбүрлі төлем немесе алым болған.

Қазақстан аумағындағы дәстүрлі алымдар

Қазақстан аумағында салық салудың өзіндік жүйесі қалыптасты. Ежелден зекет пен үшір түріндегі төлемдер қолданылған: зекет — мал шаруашылығы аймақтарында малдың белгілі үлесі түрінде, ал үшір — астық өнімінен үлес ретінде алынған.

Жиі кездескен төлемдер мен міндеттер

Зекет

Мал шаруашылығы жағдайында алынатын үлестік төлем.
Үшір

Егін өнімінен үлес түрінде алынған төлем.
Сый-сыяпат міндеті

Хандар мен билерді жол үстінде асырау, жасақ пен құрал-жабдықпен қамтамасыз ету.
Сот бажы

Сот талабынан үлес мөлшерінде алынған төлем.

Бұдан бөлек, көшпелі аумақтар арқылы өткен үшін баж төлемі алынған. Соғыс кезеңдерінде табыстың ірі көздерінің бірі әскери олжа (ясыр) болған.

Тәуке ханның «Жеті жарғысы» және мүліктік жауапкершілік

XVIII ғасырда Тәуке хан әдет-ғұрып құқығын жүйелеп, тарихта «Жеті жарғы» деген атпен қалған заңдар жинағын қалыптастырды. Мұнда қазақ-феодал қоғамындағы түрлі әлеуметтік топтардың мүліктік қатынастары реттелді.

«Құн» түсінігі

«Жеті жарғының» бір бабы «құнды» белгілеген: бұл — өлтірілген адамның туыстарына төленетін өтемақы. Әлеуметтік мәртебеге қарай құн мөлшері өзгеріп отырған.

Айып және барымта

Сұлтанды не қожаны ренжіткен үшін айып салынған; кейбір құқықбұзушылықтар үшін айып мөлшері ұлғайған. Егер құн немесе айып төленбесе, «барымта» құқығы қолданылған — жауапкердің немесе оның туыстарының малын тартып алу.

Жәңгір хан тұсындағы өзгеріс: зекеттің ақшалай нысаны

1841 жылы Жәңгір ханның нұсқауымен «Зекетті алу туралы» ақшалай нысан енгізілді: зекет енді ақша түрінде де, мал түрінде де төлене алатын болды. Бұл қазақ қоғамындағы тауар өндірісінің өсуін және экономикалық қатынастардың жаңа деңгейге көтерілгенін білдірді.

Сонымен қатар Ішкі Ордадағы қазақ тұрғындары кейде ресми түрде бекітілмеген төлемдер де төлеген. Мысал ретінде өзге тайпаларда жұмыс істегені үшін төлем («билеттік алым»), киіз үйге салынатын алым, малды басқа жерге жібергені үшін акциз сипатындағы төлемдерді атауға болады.

Ежелгі тәжірибе: Афина мен Рим үлгілері

Ежелгі дәуірде салық салуға қатысты әртүрлі көзқарастар қалыптасты. Мысалы, Афинада ерікті азаматтың салық төлемеуі белгілі бір артықшылықтың белгісі ретінде түсіндірілген, ал «ерікті құрбандық» әр азаматтың жеке еркіне байланысты болған. Дегенмен ірі шығындар туындағанда қала жиналысы табыстан үлестік аударым белгілейтін.

Рим: бейбіт кезең және соғыс кезеңіндегі салық салу

Алғашында Рим мемлекеті қала мен оған жақын аумақтардан тұрған. Бейбіт уақытта салықтар болмаған: басқару шығындары аз болған, ал лауазымды тұлғалар көбіне қызметін ақысыз атқарған, кейде өз қаражатын да жұмсаған. Негізгі шығындар қоғамдық жерлерді дамытуға бағытталған.

Соғыс кезінде Рим азаматтары өз кірісіне сай салық төлеген. Салық сомасын («ценз») әр бес жыл сайын тағайындалатын цензорлар анықтаған. Азаматтар цензорларға мүліктік және отбасылық жағдайын ұсынған — осылайша табысты декларациялау (көрсету) қағидалары қалыптаса бастаған.

Рим жаңа қалаларды (отарларды) жаулап алған сайын салық жүйесі де өзгерген: отарларға жергілікті салықтар мен алымдар енгізілді. Провинциялардағы кірістің негізгі көзі жер салығы болды; орта есеппен ол жер учаскесінің кірісінің бір үлесін құраған. Сондай-ақ жеміс ағаштары мен жүзім бұталарына қатысты ерекше салық нысандары қолданылған. Меншіктің басқа түрлеріне де салық салынған: жылжымайтын мүлікке, малға, құнды заттарға.

Тікелей және жанама салықтар: көне дәуірден келе жатқан жіктеу

Рим империясында тікелей салықтармен қатар жанама салықтар да болған. Осыдан тікелей және жанама салықтарға бөлудің көне дәуірден келе жатқанын көреміз. Жіктеудің негізгі өлшемі — салық ауыртпалығын тұтынушыға аудару мүмкіндігі.

Тікелей салық

Тікелей салықты табыс алатын немесе мүлікке ие тұлға төлейді.

Жанама салық

Жанама салық тауар бағасына қосылып, әдетте тұтынушыға ауысады.

Бұл айырмашылық көбіне теориялық сипатта екенін ескерген дұрыс: тәжірибеде тікелей салықтар да бағаны өсіру арқылы басқа төлеушілерге ауысуы мүмкін, ал жанама салықтар әрдайым толық көлемде тұтынушыға тұрақты түрде ауыса бермейді. Нарық жоғары баға бойынша тауардың тек белгілі көлемін ғана қабылдайды.

Римдегі жанама салықтарға мысалдар

Тауар айналымынан алынатын салық (1% ставка).
Құлдарды сату-сатып алу кезінде алынатын ерекше салық (4% ставка).
Құлды босатқаны үшін алынатын салық (5% ставка).

Біздің заманымыздың 6 жылында император Август мұраға 5% ставкамен салық енгізген. Бұл салықты тек Рим азаматтары төлеген және мақсатты сипатта болған: жиналған қаражат кәсіби сарбаздарды зейнетақымен қамтамасыз етуге бағытталған.

Византия және Ресей: жүйелену бағыты

Римнің көптеген шаруашылық дәстүрі Византияға өтті. Византияның ерте кезеңінде (VII ғасырға дейін) тікелей салықтардың бірнеше түрі болған: жер салығы, жанбасылық алым, әскерді қамтамасыз ету салығы, жылқы сатып алуға арналған салық, әскери міндеттен босату үшін төлем, тауарды сату бажы (10–12%), мемлекеттік актілерді беру үшін баж және басқа да алымдар.

Византияда төтенше салықтар да кең тараған: флот құру, әскерді асырау секілді мақсаттарға арналған уақытша төлемдер енгізілген.

Кейінірек Ресейдің қаржы жүйесі қалыптаса бастады. Қазынаның негізгі көзі алым-салық болды: бастапқыда тұрақсыз болғанымен, уақыт өте келе жүйеленіп, тұрақты тікелей салықтарға айналды. Алым-салық екі тәсілмен жиналған: жүкпен (Киевке әкелу арқылы) және адаммен (феодалдар немесе олардың сарбаздары алым жинауға өзі баруы арқылы). Жанама салықтар сауда және сот баждары түрінде көрініс тапты.

Ресейдегі баждарға мысалдар

«Мыт»: тау күзеті арқылы тауар өткізгені үшін төлем.
«Перевоз»: тауарды өзеннен өткізгені үшін төлем.
«Гостинная»: нарықты ұйымдастырғаны үшін төлем.
«Вес» және «мера»: таразыға тарту және өлшеу үшін төлем.

Еуропадағы жаңа дәуір: төтенше салықтан тұрақты жүйеге

Қазіргі типтегі Еуропа мемлекеттері XVI–XVII ғасырларда, жаңа тарихтың бастапқы кезеңдерінде қалыптасты. Бұл дәуірдің ерте сатысында тұрақты салық жүйесі әлі орныға қоймағандықтан, парламент үкіметке төтенше салықтарды енгізуге және алуға мерзімді түрде рұқсат беріп отырған.

Алайда салық ауыртпалығы көбіне «үшінші сословиеге» — ауыл тұрғындары мен қаладағы бай топқа жатпайтын халыққа түскен. Салық құқығы мен салық ауыртпалығын әділ бөлу мәселесі қоғамдық пікірталастардың өзегіне айналды. Тек XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында бұл бағыттағы өзгерістер жүйелі сипат ала бастады.