Үздіксіз экологиялық тәрбие.
Үздіксіз экологиялық тәрбие: мәні мен өзектілігі
Қазіргі уақытта жас ұрпақтың жеке тұлға болып қалыптасуы үшін ізгілік, ғылымилық және жүйелілік ұстанымдарына негізделген үздіксіз экологиялық білім беру жүйесін құру — өзекті мәселе. Бұл жүйенің тәрбиелік мүмкіндіктерін айқындау мектепке дейінгі ұйымдар мен бастауыш мектептің тәжірибесінде ерекше маңызға ие.
Экологиялық тәрбие жұмысы көп жағдайда бұрыннан қалыптасқан «Балаларды табиғатпен таныстыру» бағытына сүйенеді. Табиғатпен таныстыру — балалардың танымын дамытудың басты құралдарының бірі: ол қоршаған орта туралы ұғым-түсініктерді байытып, жалпы және нақты ғылыми мәліметтерді меңгеруге мүмкіндік береді.
Неге үздіксіздік маңызды?
Тәрбиенің бірізділігі баланың тәжірибесін кезең-кезеңімен кеңейтеді: бақылау дағдысы қалыптасады, табиғатқа жауапкершілік күшейеді, экологиялық мәдениет мінез-құлыққа айналады.
Табиғатпен танысудың нәтижесі
Бала табиғат құбылыстарын түсінуді ғана емес, әсемдікті сезінуді, сақтауды және қорғауды үйренеді; бұл — тұлғалық дамудың тірек қабаты.
Экологиялық тәрбиенің ғылыми негіздері
Экологиялық тәрбие — экология ғылымымен және оның салаларымен тікелей байланысты жаңа категория. Классикалық экологияда негізгі екі түсінік жиі қолданылады:
Жеке ағзаның белгілі бір ортада тіршілік етуі және сол аймақтағы экожүйелер қызметінің ерекшеліктері.
Тірі ағзалар қоғамдастығы және олардың бір-бірімен өзара қарым-қатынасы.
Осы ұғымдар мектеп жасына дейінгі балалар мен бастауыш сынып оқушыларының табиғат туралы түсінігін кеңейтіп, қоршаған ортаға қатысты көзқарасын қалыптастыруға көмектеседі. Жағымды қарым-қатынасты айқындайтын негізгі форма — баланың күнделікті іс-әрекеті.
Баланың экологиялық тәрбиесін қалыптастыратын іс-әрекет түрлері
Экологиялық тәрбие үрдісінде көрініс табатын іс-әрекеттердің мазмұны әртүрлі. Олар баланың табиғатты тануына, қорғауына және сезінуіне бірдей қызмет етеді:
Ойын және әлеуметтік тәжірибе
- Табиғат құбылыстарын немесе табиғатты қорғауды бейнелейтін сюжетті-рөлдік ойындар.
- Тілдік қарым-қатынас: сұрақ қою, хабарлама, әңгіме, диалогқа қатысу.
- Табиғатқа қатысты қызықты деректер мен әсерлерді талқылау арқылы түсінікті нақтылау.
Еңбек, бақылау және тәжірибе
- Балабақша/мектеп ауласында еңбек: тіршілік объектілерін күтіп-баптау, қорғау, көркейту.
- Заттарды қайта өңдеу, жөндеу (ойыншық, кітап және т.б.) арқылы ұқыптылыққа баулу.
- Тәжірибе жасау: бақылау нәтижесіне сүйеніп пікір айту, қорытынды шығару.
- Жүйелі бақылау: табиғат туралы білімді толықтыру және дербес дамуға жағдай жасау.
Өнер, әсер және табиғатпен тілдесу
Табиғат әсерін суретпен, мүсінмен, аппликациямен жеткізу; адамдардың табиғаттағы әрекеттерін бейнелеу.
Өсімдік пен жануарлармен еркін байланыс: бақылау, еркелету, күтіп-баптау, қолға үйрету элементтері.
Табиғат туралы телехабарлар, суреттер, шағын шығармаларды оқу арқылы түсінікті бекіту және кеңейту.
Маңызды ескерту
Табиғаттағы әсемдікті сезіну және қабылдау өздігінен қалыптаса бермейді. Оны дамыту және тұрақты жағымды дағдыға айналдыру ата-аналар мен тәрбиеші-ұстаздардың мақсатты қолдауын қажет етеді.
Нәтижеге жеткізетін әдістер жүйесі
Экологиялық бағыттағы іс-әрекеттердің тиімділігі тәрбиеші-ұстаздың кәсіби шеберлігіне, әдіс-тәсілдерді орынды таңдап, жүйелі қолдануына байланысты. Балалардың экологиялық тәрбиелілік деңгейін көтеруге көмектесетін негізгі әдістер төмендегідей.
1) «Тіршілік иелерінің өміріне қажетті жағдай жасау және қолдау» әдісі
Бұл әдіс балалардың тәжірибе жасау дағдылары мен икемділіктерін анықтауға және дамытуға бағытталады. Күтіп-баптау, қолайлы жағдай жасау, өсіру нәтижесін бақылау арқылы бала себеп–салдар байланысын түсінеді және жауапкершілікті сезінеді.
Мақсаты: тәжірибелік дағдыны бекіту, нәтижені бағалау, сипаттама беруге үйрету.
Тиімділігі: тәжірибе мен модельденген әрекетті ұштастырғанда білім нақты әрекетке айналады.
2) Бақылау әдісі
Бақылау — табиғатты сезімдік тұрғыда танудың, мақсатқа бағытталған қабылдаудың күрделі үрдісі. Ол баланың табиғи объектілермен және құбылыстармен тікелей байланысын қамтамасыз етеді.
- Ұзақ мерзімді бақылау өсімдіктер мен жануарлардың ортаға бейімделуін түсінуге жол ашады.
- Ойлау қабілетін, тілін дамытады; нақты түсініктерді қалыптастырады.
- Жүйелілік баланың байқампаздығын арттырып, дүниетанымын кеңейтеді.
3) Табиғатты бейнелеу әдісі
Бұл әдіс экологиялық тәрбие жүйесінде ерекше орын алады. Балалар табиғат көріністерін, кәсіби суреттерді, музыкалық және әдеби шығармаларды тамашалап, табиғат күнтізбесімен жұмыс істей алады. Сондай-ақ ұлттық тұрмыс бұйымдарымен танысу арқылы табиғат пен мәдениет байланысын тереңірек түсінеді.
Нәтижесінде табиғаттың адамға рухани байлық сыйлайтыны, сезімге әсер ететіні және әсемдікті сақтауға ынталандыратыны жөнінде тұрақты ұғым қалыптасады.
4) Сөздік-әдеби әдіс (тіл дамыту)
Сөз кез келген әрекетті қолдап қана қоймай, экологиялық тәрбиеде үш маңызды қызмет атқарады: түсінікті нақтылау, білімді кеңейту және тәжірибені қорытындылау.
Диалог
Ересек пен баланың әңгімесінде табиғат және адамдардың табиғаттағы іс-әрекеті туралы түсініктер көрініс тауып, нақтыланады.
Монолог
Мұғалімнің әңгімесі немесе кітап оқуы арқылы балалар білімнің жаңа саласына енеді, сөздік қоры мен пайымдауы дамиды.
Практикалық жұмыстар: карта, көрме, саяхат
Әдістерді жүйелей отырып, балалардың экологиялық тәрбиелілігін және тұлға ретіндегі экологиялық білімін дамытуға бағытталған төмендегідей жұмыс түрлерін қолдануға болады.
Картамен жұмыс
- Балабақша/мектептің және туған қаланың орнын картадан тауып, белгілеу.
- Теңіздер мен мұхиттар туралы қарапайым түсініктер беру.
- Таныс қалаларды жалаушалармен белгілеу.
- Экологиялық қолайсыз аймақтарды шартты белгілермен көрсету.
Мұндай жұмыстар балалардың алғашқы географиялық танымын қалыптастырып, оқу іс-әрекетінің бастапқы дағдыларын меңгеруге және өз еліндегі кейбір экологиялық жағдайларды тануға мүмкіндік береді.
Көрмелер мен музей тәжірибесі
Өнер туындыларынан көрмелер ұйымдастыру және табиғаттың әсем көрінісін балалардың әңгімелеп жеткізуі сезімдік талғамды, әдемілікке ұмтылу қабілетін дамытады. Кішігірім көрмелерді көру, музейге саяхат жасау мәдени байлықты бағалауға баулиды.
Экожүйеге шығу және жорық
Үлкендердің басшылығымен, қауіпсіздік ережелерін сақтай отырып, жақын маңдағы экожүйелерге, орманға серуен және жорық ұйымдастыру — экологиялық сауықтыру мәні бар маңызды жұмыс. Балалар таза ауада демалып, табиғат әсемдігін сезінеді, өсімдік пен жануарлар бірлестігі туралы біледі, олардың қимыл-қозғалысын бақылайды.
Қорытынды қағида
Баланың табиғаттан алған әсерін әңгімелеп, суреттеп беруі қиялын дамытып, түсінігін нақтылайды. Табиғатпен осындай тұрақты әрі мәдени қарым-қатынас жасау балалардың табиғат аясындағы тәртіп нормаларын сақтап, жауапты демалыс мәдениетін қалыптастыруына негіз болады.
Тәрбиеші мен ата-анаға арналған қысқа бағдар
Жүйелілік
Бақылауды тұрақты әдетке айналдырыңыз: күнтізбе, күнделік, қысқа талқылау.
Іс-әрекет арқылы үйрету
Күтіп-баптау, жөндеу, қайта қолдану сияқты нақты әрекеттерді көбейтіңіз.
Сөз бен сезім
Диалог, әңгімелеу, көркем туындылар арқылы табиғатқа эмоционалдық байланыс құрыңыз.