Меншіктің экономикалық түрлері
Муниципалдық меншік: мәні және ерекшелігі
Муниципалдық меншік мемлекеттік және өзге меншік түрлерімен салыстырғанда өзіндік ерекшелігі бар институт. «Муниципал» ұғымы латын тіліндегі municipalis (кей деректерде неміс тіліндегі munizipalitet) сөздерімен байланыстырылады және «қаланы басқару» мағынасын білдіреді. Ал municipium сөзі «қаланың өзін-өзі басқару құқығы» деген ұғымға жақын.
Әдетте муниципалдық меншікке жергілікті билік органдарының мүлкі және әкімшілік-аумақтық бірліктерді басқаруға қатысты активтер жатады. Қазақстан Республикасында бұл мүлік көбіне коммуналдық меншік деп аталады.
Әртүрлі экономикалық жүйелерде меншіктің бір түрінің басымдығы басқа түрлердің жоққа шығарылуын білдірмейді. Керісінше, меншіктің әртүрлі нысандарының араласуы мен өзара әрекеттесуі экономиканың және қоғамның жалпы дамуына оң әсер етеді.
Меншіктің экономикалық түрлері
Қазіргі Қазақстан жағдайында меншік қатынастары бірнеше экономикалық нысандар арқылы көрінеді. Төменде кең тараған жіктеу логикасы ықшам әрі түсінікті түрде берілді.
Жеке меншік
Азаматтардың және мемлекеттік емес заңды тұлғалардың меншігі. Нарық экономикасының негізін көбіне жеке меншік құрайды, алайда қазіргі жағдайда ол жаңа ұйымдасу формаларымен толыққан.
- Еңбек табысы есебінен қалыптасатын табыс
- Мұрагерлік арқылы алынатын мүлік және одан түсетін табыс
- Сақтандыру, несие ұйымдарына салымдар және қаржылық құралдар
- Акциялар, облигациялар және басқа бағалы қағаздардан түсетін табыс
Ұжымдық меншік
Жеке мүддені ұжымдық ұйымдастыру арқылы іске асыратын нысандар: кооперативтер, серіктестіктер, ассоциациялар және т.б.
Негізгі ұйымдасу үлгілері
- Жалгерлік меншік
- Ұжымдық кәсіпорын меншігі (сатып алынған үлгі)
- Кооперативтік меншік
- Акционерлік меншік
- Қоғамдық ұйымдар мен діни ұйымдардың меншігі
Шаруашылық қоғамдары мен бірлестіктер
Серіктестіктердің меншігі және ассоциациялар (бірлестіктер) меншігі ұжымдық иеленудің кең тараған құқықтық-ұйымдастырушылық формаларына жатады.
Мемлекеттік меншік
Мемлекеттік меншік республикалық және коммуналдық меншік түрінде көрінеді. Бұл бөлініс басқару деңгейлері мен мүліктің бекітілу тәртібіне сүйенеді.
Республикалық меншікке тән объектілер
Жер қойнауы, сулар, өсімдік және жануарлар әлемі, әуе кеңістігі сияқты ұлттық маңызы бар ресурстар.
Коммуналдық меншікке тән объектілер
Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық объектілері, мәдениет пен денсаулық сақтау ұйымдары, білім беру инфрақұрылымы, жергілікті бюджет қорлары және т.б.
Аралас және шетелдік қатысуы бар меншік
Меншік эволюциясы нәтижесінде аралас (біріктірілген) формалар қалыптасты. Бұған шетелдік капитал қатысатын немесе бірнеше тарап бірлесіп иелік ететін нысандар жатады.
- Шетел мемлекетінің меншігі (концессиялар)
- Біріккен (бірлескен) меншік және шетелдік қатысуы бар кәсіпорындар
Батыс экономикалық теориясында жеке меншік аясында мемлекеттік емес көптеген нысандар біріктіріліп қарастырылады. Сонымен қатар мемлекеттік меншік те қатар дамиды, ал осы екі бағыттың тоғысында аралас меншік түрлері кеңейе түседі.
Меншік формасы деген не?
Меншік нысандарын талдауда «жеке», «қоғамдық», «мемлекеттік», «жалпы халықтық», «ұжымдық» ұғымдары төңірегінде пікірталас жиі туындайды. Кейбір еңбектерде бұл атаулардың бір бөлігі синоним ретінде қолданылып кетеді. Сондықтан ұғымдық айқындық маңызды.
Анықтама
Меншік формасы — меншік субъектісінің белгілері бойынша сипатталатын өлшем (критерий). Ол әртүрлі меншік объектілерінің қай субъектілерге жататынын жүйелеуге мүмкіндік береді.
Иемдену формасы
Мүлікті иеленудің ұйымдасуы мен тәртібі
Меншік құқығы
Құқықтар жиынтығы және оларды жүзеге асыру
Субъект
Азамат, ұйым, мемлекет, жергілікті орган
Жалпылама жіктеу (кең тараған нұсқа)
- 1 Жалпы халықтық меншік — қоғам мүшелеріне теңдей қолжетімді табиғи ресурстар.
- 2 Мемлекеттік меншік — қазба байлықтар, негізгі өндірістік қорлар және т.б. (жалпы халықтық меншіктің бір бөлігі ретінде де қаралады).
- 3 Өңірлік мемлекеттік меншік — өңірлік мемлекеттік органдар қарамағына берілген мүлік.
- 4 Коммуналдық меншік — жергілікті мемлекеттік органдарға бекітілген мүлік.
- 5 Ұжымдық меншік — белгілі бір мерзімге кәсіпорын ұжымының иелігіне берілетін, бөлінбейтін мүлік (қолданыстағы заңнамаға сай пайдалану құқығымен).
- 6 Бірлескен үлестік меншік — топ мүшелеріне тиесілі, жаңадан құрылған немесе сатып алынған, бөлінетін мүлік.
- 7 Жеке адамның меншігі — азаматқа тиесілі мүлік (зат, мүліктік құқық, ақпарат және т.б.), оны заң нормаларын сақтай отырып пайдалану.
- 8 Бұлардан бөлек қоғамдық ұйымдар, топтық және отбасылық меншік нысандары да ажыратылады.
Меншік құқығы: мазмұны және элементтері
«Оноре тізбегі»: меншік құқығының 11 элементі
1961 жылы ағылшын заңгері А. Оноре меншік құқығын сипаттайтын 11 элементті ұсынды. Бұл көзқарас әдебиетте «Оноре тізбегі» ретінде белгілі.
- Иелік ету
- Пайдалану
- Басқару
- Иелену (құқықты ұстап тұру)
- Табыс алу (есептер шығару)
- Қауіпсіздік
- Ұрпаққа қалдыру
- Мерзімсіз пайдалану (өмір бойы)
- Басқаларға зиян келтірмей пайдалану
- Қарызына өтеу үшін иеліктен шығару
- Меншік құқығын «қайтару» (берілген өкілеттікті мерзімі аяқталғанда кері алу)
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі: негізгі нормалар
188-бап. Меншік құқығы ұғымы және мазмұны
- Меншік құқығы — заңмен танылатын және қорғалатын, өзіне тиесілі мүлікті өз қалауынша иелену, пайдалану және билік ету құқығы.
- Иелену — мүлікті іс жүзінде иеленуді заң жүзінде қамтамасыз ету.
- Пайдалану — мүліктің пайдалы қасиеттерін алу және одан пайда табуды заң жүзінде қамтамасыз ету (кіріс, өсім, жеміс, төл және т.б.).
- Билік ету — мүліктің заңдық тағдырын айқындау (сату, беру, кепілге қою, ауыртпалық түсіру және т.б.).
- Өкілеттікті жүзеге асыру басқа тұлғалардың және мемлекеттің құқықтары мен заңмен қорғалатын мүдделерін бұзбауға тиіс; монополиялық жағдайды теріс пайдалану сияқты қиянатқа жол берілмейді.
- Меншік құқығының мерзімі шексіз; мәжбүрлеп тоқтату тек кодексте көзделген негіздер бойынша мүмкін.
- Заңда көзделген жағдайларда меншік иесі өз мүлкін басқа тұлғалардың шектеулі түрде пайдалануына жол беруге міндетті.
191-бап. Жеке меншік ұғымы және түрлері
- Жеке меншік — азаматтардың және мемлекеттік емес заңды тұлғалардың, сондай-ақ олардың бірлестіктерінің меншігі.
- Қоғамдық меншік (оның ішінде діни бірлестіктер мүлкі) жеке меншіктің ерекше түрі ретінде қарастырылады.
- Заңда тыйым салынған жекелеген мүлік түрлерінен басқа кез келген мүлік жеке меншікте болуы мүмкін; мүліктің саны мен құны шектелмейді.
192-бап. Мемлекеттік меншік құқығы
- Мемлекеттік меншік республикалық және коммуналдық меншік түрінде көрінеді.
- Республикалық меншік республикалық қазынадан және заңға сәйкес мемлекеттік республикалық заңды тұлғаларға бекітіліп берілген мүліктен тұрады.
- Республикалық қазына құрамына республикалық бюджет қаражаты, алтын-валюта қоры, алмас қоры, тек қана мемлекеттік меншік объектілері және өзге де бекітілмеген мемлекеттік мүлік кіреді.
- Коммуналдық меншік жергілікті қазынадан және заңға сәйкес коммуналдық заңды тұлғаларға бекітіліп берілген мүліктен тұрады; жергілікті бюджет қаражаты да осы қазына құрамына кіреді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Осипова Г.М. «Экономикалық теория негіздері». Алматы, 2002.
- Шеденов Ө.К., Байжомартов Ұ.С., Жүнісов Б.А. «Жалпы экономикалық теория». Алматы–Ақтөбе, 2002.