БАЙМЫРЗАҰЛЫ БАЛУАН ШОЛАҚ жайлы жайлы жайлы

Өнер мен күш тоғысқан тұлға

Баймырзаұлы Балуан Шолақ (1864–1916) — қазақтың халық композиторы, ат үсті ойындарының сан қырын меңгерген өнерпаз, күш өнерін көрсеткен спортшы, жауырыны жерге тимеген балуан. Халық оның есімін ерекше құрметпен атап, жас күнінде саусағын үсітіп алғанына байланысты «Балуан Шолақ» деп еркелеткен. Ал азан шақырып қойған шын аты — Нұрмағанбет.

Тегі мен өскен ортасы

Шыққан тегі — Ұлы жүздің Дулат тайпасының Сәмбет руы. Алайда аталары ерте кезеңде Арқаға қоныс аударғандықтан, оның ғұмырының негізгі бөлігі Көкшетау өңірінде, атығай мен қарауыл руларының арасында өтті.

Әкесі Баймырза қара күшке аса мықты болмағанымен, төңірегіне танымал ағаш шебері болған деседі. Ал шешесі Қалампырдың қарулы, қайратты адам болғаны айтылады. «Алып анадан» деген сөздің мәні осы тұста айқын: Балуан Шолақ та анасына тартып, теңдессіз күш иесіне айналады.

Балуандық пен ат үсті өнері

Бала кезінен-ақ ол «ақ балуан» атанып, ел ішіндегі жиын-тойларға қатысып жүрген. Цирк ойыншыларының ат үстіндегі өнерін көріп, өзі де соған еліктеп, күрделі қимылдарды меңгереді:

• ат үстінде тік тұрып шабу;
• ерге төбесімен тұрып шабу;
• шауып келе жатқан аттың бауырының астынан өтіп, қайта ерге түзеліп отыру.

Осындай тәуекел мен ептілікті талап ететін қимылдарды ол көпшілік алдында еркін көрсетіп, өнерімен елді тамсандырған.

Әншілік дәстүр және композиторлық

Оның ән-күйге құштарлығы ерте оянып, Біржан сал мен Ақан серінің әндерін нақышына келтіре, тамылжыта орындайды. Бірнеше өнерді бойына жинаған дарынды жас уақыт өте қасына өзі сияқты өнерпаз жастарды топтастырып, ойын-сауық құрады, ел аралап небір саңлақтармен танысады.

Арқа сазгерлерінің әншілік-шығармашылық дәстүрін берік ұстанған ол кейін өзі де ән шығара бастайды. Оның «Көкшетау», «Желдірме», «Ащылы айырық», «Дікілдек», «Қос перне», «Құлан кісінес» әндері Арқа өңіріне кең таралып, халық сүйіп тыңдайтын туындыларға айналды.

«Ғалия» — шығармашылық шыңы

Балуан Шолақтың атын алысқа жайған әйгілі әндерінің бірі — «Ғалия». Бұл — мөлдір махаббатты сазды әуенмен, нәзік сезіммен өрген ғашықтар әні. Музыка зерттеушілері «Ғалияны» оның шығармашылығының шырқау биігі деп бағалайды.

Жетісуға сапар және мұрасының жазылып қалуы

Өмірінің соңғы кезеңінде ол Жетісуға арнайы сапар шегіп, ата-жұртын іздеп барып, ондағы ағайын-туыспен танысып қайтады. Осы жолы Арқаның көптеген әндерін Жетісуға жеткізеді.

Белгілі музыка зерттеушісі А.В. Затаевич ел арасынан Балуан Шолақтың бірнеше әнін жазып алып, оларды «Қазақ халқының 1000 әні» және «Қазақтың 500 әні мен күйі» жинақтарына енгізген.

Қорытынды

Сан қырлы өнерімен жұртын разы етіп, Сарыарқаны сазды әуенімен тербеткен, заманының айтулы сал-серілерінің бірі — Балуан Шолақ Баймырзаұлы 1916 жылы өзінің өскен өңірі Өзектісайда дүниеден өтті.