БӨКЕЙХАНОВ ӘЛИХАН НҰРМҰХАМЕДҰЛЫ
Тұлға және тарихи орны
Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы (1870–1937) — көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, ғұлама ғалым, ұлт-азаттық қозғалыстың теориялық негізін салушы әрі көшбасшысы. Ол қазақтың тұңғыш саяси партиясын ұйымдастырып, Алашорда үкіметінің төрағасы болды.
Туған жері
Бұрынғы Семей облысы, Қарқаралы уезі, Тоқырауын болысы (қазіргі Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы).
Шығу тегі
Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тарайтын төре әулеті. Арғы атасы — Көкжал Барақ. Бөкей хан — осы Көкжал Барақтың баласы. Шежірелік желі: Бөкей → Батыр → Мырзатай → Нұрмұхамед → Әлихан.
Білім жолы: ерте қалыптасқан таңдау
Әлиханды әкесі тоғыз жасында Қарқаралыға апарып, жергілікті молдаға оқуға береді. Алайда зеректігімен көзге түскен бала молдадан оқығандардан гөрі қаладағы мектеп шәкірттерінің сауат деңгейі жоғары екенін байқап, өз еркімен үш кластық бастауыш мектепке ауысады.
Бұдан кейін Қарқаралы қаласының үш жылдық училищесіне түсіп, оны «өте жақсы» бағамен тәмамдайды. Он алты жасында Омбы техникалық училищесіне қабылданып, төрт жыл бойы үздік оқиды.
Санкт-Петербург кезеңі
Жиырма жасында Дала генерал-губернаторы кеңсесінің ұсыныс хатымен және қазақ қауымдастығы бөлген 200 сомдық стипендиямен Ресей астанасы Санкт-Петербургке барып, Орман шаруашылығы институтына түседі. Оқуымен қатар студенттердің саяси, әдеби, экономикалық үйірмелеріне белсенді қатысып, студенттік толқуларға араласады.
Қоғамдық-саяси көзқарастың қалыптасуы
Ресей империясының екі ғасырға жуық бодандығындағы халықтың ауыр тағдыры Әлиханды терең толғандырды. Ол қараңғылық пен надандық құрсауындағы елге білім мен мәдениет ауадай қажет екенін түсініп, халықтың тұрмысын, мәдениетін, білім деңгейін көтеруді өзіне мақсат етеді.
Оқуын тәмамдап, Омбыға оралғанда Ә.Бөкейханов отаршылдық саясатқа қатысты өзіндік көзқарасы қалыптасқан, марксизмнің экономикалық қағидаларымен таныс, саяси күрестің астыртын түрлері мен әдістерін меңгерген, тәжірибесі бар қайраткер ретінде қоғамдық өмірге белсене араласады.
Омбыдағы белсенділік
Қаланың саяси-әлеуметтік жұмыстарына араласып, қазақ зиялылары мен белсенділерінің арасында «Халық бостандығы» (кадет) партиясының шағын тобын ұйымдастырады.
Екі бағыт
ХХ ғасыр басында қазақ даласында дәстүршіл, панисламшыл ағым және Батыс өркениетін үлгі тұтқан жаңашыл, пантүркішіл ағым қатар көрінді. Әлихан бастаған озық ойлы зиялылар — екінші бағыттың алдыңғы шебінде болды.
Тактикалық ұстаным
Олар ашық күреске шығуға әлі ерте екенін бағамдап, ең алдымен халықтың сана-сезімін оятуға жағдай жасау қажет деп білді.
Қуғын-сүргін және күрестің жаңа кезеңі
Жандармерия басқармасының бақылауы күшейіп, қозғалыс өкілдері қудалауға ұшырайды. Студент кезінде-ақ «сенімсіздер» тізіміне ілігіп, бақылауда жүрген Әлихан да бұл қысымнан тыс қалмайды: әуелі Семей түрмесіне қамалып, кейін Самар қаласына жер аударылады.
1916 жылы жер аудару мерзімі аяқталған соң Самардан Орынборға келген Әлихан бірден қаланың қоғамдық-саяси өміріне араласады. Қазақ тұрғындары атынан қалалық думаға сайланады.
Ақпан төңкерісі және үміттің күйреуі
Ол Ақпан төңкерісінен үлкен үміт күтті. Алайда Уақытша үкімет, соның ішінде өзі мүшесі болған кадет партиясының жетекшілері қазаққа автономия беруге қарсы шықты. Жер мәселесінде де ымыра болмады. Осыдан кейін Әлихан партия қатарынан шығып, қазақтан сайланған тоғыз өкілді бастап, Томск қаласында өткен Сібір автономистерінің құрылтайына қатысады. Құрылтайда болашақ Сібір республикасы құрамында Қазақ автономиясын құру мәселесі қарастырылады.
Алаш партиясы және Қазақ автономиясы
Құрылтайдан оралысымен Әлихан қазақ тарихындағы тұңғыш саяси ұйым — Алаш партиясын ұйымдастыруға кіріседі. 1917 жылдың желтоқсанында өткен жалпы қазақ құрылтайында Қазақ автономиясы жарияланып, Ә.Бөкейханов алғашқы Қазақ автономиялы республикасының тұңғыш төрағасы болып сайланады.
Алайда көп ұзамай билікке келген большевиктер Қазақ автономиясының жұмысын тоқтатып, басшыларын қуғынға салады. Ә.Бөкейханов Мәскеуге жер аударылып, онда он жыл үйқамақта болады.
Қайғылы аяқталу және мәңгілік мұра
1937 жылдың тамызында Әлихан Бөкейханов қайта тұтқындалып, бір айдан кейін жалған айыппен өлім жазасына кесіледі. Мағыналы ғұмырын халқының азаттық алып, еркін ел болуына арнаған азамат соңғы демі қалғанша осы мұрат жолындағы қызметін тоқтатпады.
Қызмет өрісі мен еңбектері
- Ресейдің жергілікті және қалалық қоғам қайраткерлері съезінің делегаты.
- Ресейдің I Мемлекеттік Думасының және мұсылман халықтары съезінің депутаты.
- IV Мемлекеттік Думадағы мұсылмандар фракциясы Бюросының мүшесі.
- Ормантанушы ғалым, экономист, мал шаруашылығын ғылыми жолға қоюға үлес қосқан зерттеуші.
- Тарихшы, этнограф, әдебиеттанушы, аудармашы және публицист.
Әлихан Бөкейхановтың саяси, әлеуметтік, мәдени және рухани кеңістіктегі еңбегі қазақ тарихында өшпес із қалдырды.