ХІХ ғасырдың екінші жартысы

Бұл кезеңде Сырдария қазақтары Хиуа билеушілерінің қысымын да, солтүстік-батыстан жақындаған Ресей империясының отарлауын да қатар сезінді. 1847 жылы Хиуа хандығының әскері өзен бойындағы қазақтарды егістік пен құнарлы жайылымнан айыру мақсатында Қуандария өзенін бөгеп, жергілікті халықты тіршілік көзінен ажыратуға ұмтылды.

Ал Ресей тарапынан қауіп барған сайын айқындала түсті: 1849 жылы Райым бекінісіне Орынбор казак-орыс әскерлерінің алғашқы 26 отбасы қоныстандырылды. Бұл қоныстанушылар біртіндеп қазақтарды ата қонысынан ығыстырды. 1853 жылы орыс әскері Ақмешітті басып алып, Райымнан Ақмешітке дейін созылған Сырдария әскери желісін құрды. Осы аймақта патша өкіметі қатаң отарлық тәртіп орнатты.

Отарлық жүйе қазақ қоғамын экономикалық тұрғыдан да тұсап ұстады. Салық көлемі ұлғайып, XIX ғасырдың 40-жылдарында халық әр шаңырақтан ақшалай түтін салығын төлеуге міндеттелді. Бұған қоса түрлі міндеткерліктер жүктелді: жол жөндеу, көпір салу, су жүретін арықтарды тазалау сияқты ауыр жұмыстар көбіне науқандық еңбекпен қабаттасып, егінші қауымның жағдайын одан сайын қиындатты.

Жергілікті әкімшілікті асырау, пошта жолымен жүріп өткен шенеуніктерге қаржы бөлу, далаға іссапарға шыққан патша қызметкерлеріне үй беру, отын жеткізу секілді міндеттер де халық мойнына артылды. Тіпті жеркепе мен қамыстан салынған күрке сияқты уақытша баспаналарды пайдаланғаны үшін де кедей топтардан алым жиналды.

Жайылымдардың тартып алынуы, қоныстандырудың күшеюі және алым-салықтың артуы Сыр бойындағы кедей шаруаларға ерекше ауыр тиді. Көпшілік санасында патша отаршылдығының қанауы бұрынғы Хиуа билеушілерінің тепкісінен де асып түсті деген түсінік бекіді. Халық екі жақты қысымды — патша әкімшілігі мен жергілікті феодал топтардың ықпалын — қатар бастан өткерді. Бұл ахуал ақыры ашық қарсылыққа алып келді.

Орыс отарлаушыларына қарсы Сыр қазақтарының көтерілісі 1856 жылдың желтоқсанында басталды. Қозғалыстың басында Жанқожа батыр тұрды. Көтерілістің негізгі себептері ретінде қазақтарды мәжбүрлі жұмысқа жегу, жол мен керуен қызметіне байланысты ауыр міндеткерліктер және патша өкіметінің қоныс аудару (қоныстандыру) саясаты аталды.

1856 жылы патша әскерлері мен көтерілісшілер арасындағы тікелей қақтығыстар басталды. Жанқожа жасақтары Қазалы фортын қоршауға алды. Бұған дейін көтерілісшілер казак-орыстар тұрған Солдатская слобода қонысын талқандады.

Қазалы фортында орналасқан Михайлов отряды көтерілісшілерге қарсы тұрды: оның құрамында казак-орыс жүздігі, 50 жаяу әскер және бір зеңбірек болды. Бұл шайқас көтерілісшілердің жеңілісімен аяқталды. 1856 жылдың 19–23 желтоқсаны аралығында көтерілісшілер майор Булатов қолбасшылық еткен екінші отрядпен де шайқасты; ұрыстар желтоқсанның соңына дейін алма-кезек басымдықпен жалғасты. Көтерілісшілер фортқа жақын жерде әзірленген 150 шөмеле шөпті өртеп жіберді. Көтерілістің негізгі орталығы Сырдария жағасындағы Жаңақала қамалы болды.

Жанқожамен бірге шамамен 20 шақты ауыл көшіп өтті. Ол Хиуа, Бұқара немесе Қоқан билеушілерінен одақтас іздеп көргенімен, нақты қолдау таба алмады. Осылайша Жанқожа Нұрмұхамедұлы басқарған көтеріліс аяқталды.

Көтерілісті басқан патша әскері жазалауды күшейтті. Мәселен, Кузьминский басқарған бір әскери топ қазақ ауылдарын талқандап, малды түгел айдап әкетті. Қырғын барысында қарт та, әйел де, бала да аяусыз жәбір көрді; ең көп зардапты қарапайым халық тартты.

Патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы ірі қозғалыстардың бірі — Есет Көтібарұлы бастаған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі. Ол 1853–1858 жылдарды қамтыды. Қозғалыстың басты себептері Арал теңізінің батыс жағалауындағы Үлкен және Кіші Борсық, Сам құмы, Сағыз және Жем бойын мекендеген Шекті руына түтін салығының салынуы және патша қысымының жылдан-жылға күшеюі болды.

Әсіресе әскери бекіністер мен экспедицияларға жүк таситын күш-көлік беру міндеті халыққа ауыр тиді. Ембі өзені мен Арал маңында әскери бекіністер салу Кіші жүз руларының қыстауы мен жазғы жайылымының өрісін тарылтып, әлеуметтік-экономикалық шиеленісті ушықтырды.

1855 жылдың жазында көтерілісті басуға сұлтан Арыстан Жантөрин басқарған қазақ жасақтары жіберілді; оларға сұлтан Тәукеин қосылды, ал Орал бекінісінен майор Михайлов казак-орыс әскерімен аттанды. Қиян-кескі шайқастар жүрді. 8 шілдеде Есеттің жасағы күтпеген жерден А. Жантөрин лагеріне шабуыл жасап, сұлтанды және он шақты би-старшындарды өлтірді. Дегенмен оқ-дәрісі мол, мылтықпен жақсы қаруланған патша әскеріне қарсы көтерілісшілер шегінуге мәжбүр болды.

Қақтығыс барысында қолға түскен Есеттің 18 серігі Сібірге айдалды, үш адамды атуға бұйрық берілді. Есет өз жасағымен Үлкен және Кіші Борсық құмдарына, кейін Үстіртке өтіп, патша әскеріне қарсы тосын шабуылдар жүргізді.

1858 жылдың қыркүйегінде Бородин басқарған патша әскері Сам құмында Есет батыр бастаған көтерілісшілерді біржола талқандады. Осыдан кейін Есет Көтібарұлы патша әкімшілігінің ұсыныстарын қабылдап, келісімге келуге мәжбүр болды: көтерілістен бас тартып, патша өкіметіне адал қызмет етуге уәде берді.

Сырдария мен Арал өңіріндегі көтерілістердің ортақ өзегі — жерден ығыстыру, алым-салық пен міндеткерліктің шамадан тыс көбеюі, әскери бекіністердің салынуы және соған ілескен зорлық-зомбылық еді. Қозғалыстар жеңіліс тапқанымен, олар отарлық саясатқа қарсы халық қарсылығының деңгейін көрсетіп, аймақтағы қоғамдық-саяси сананың өсуіне ықпал етті.