БАЙТҰРСЫНҰЛЫ АХМЕТ
Тұлғаның қалыптасуы: орта мен мінез
Ахмет Байтұрсынұлы — қазақтың ұлы ағартушысы, ірі ғалым-лингвист, түркітанушы, ақын, аудармашы, әдебиет жинаушы әрі зерттеуші. Ол бірқатар оқулықтар мен оқу құралдарының авторы ретінде де ел жадында қалды.
Ахмет бұрынғы Торғай уезінің Тосын болысында (қазіргі Қостанай облысының Жангелдин ауданындағы Ақкөл ауылында) дүниеге келген. Батырлық пен билікті қадір тұтқан, мінезі ірі, намысы биік адамдар көп өскен ортада тәрбиеленуі оның тұлғалық қалыптасуына ерекше ықпал етті.
Әділет — мұра болған қасиет
Бұл ортада әділетті жақтау, қиянатқа төзбеу атадан балаға қалған мұрадай қасиет саналды. Соның айқын мысалы ретінде әкесі Байтұрсынның параға сатылып, ауылына қиянат жасаған Торғай уезінің начальнигі, «кәрі ояз» атанған Яковлевті сабап, басын жаруы аталады. Бұл әрекет — зорлыққа мойынсұнбаған мінездің көрінісі еді.
Отаршылдыққа қарсы ұстаным және ұлт намысы
Осы мінез Ахметті де өз ортасынан суырып алып, күрес жолына салды. Ол патша өкіметінің зұлым саясатын, халқына жасалған ашық зорлық-зомбылықты, қорлықты көріп-біліп отырып, тыныш өмір сүріп кете алмады.
Білімі ауылдағы екі жылдық оқу мен Орынбордағы төрт жылдық мұғалімдер мектебімен шектелсе де, ол өз дәуіріндегі көп оқығандардың мансап қуғанына қарсы тұрды. Сәкен Сейфуллиннің бағалауынша, патша заманында ұлт намысын жыртып, ұлттық арды жоқтағандардың ішінде Ахметтің орны айрықша болды: ол қазақ ұлты үшін басын бәйгеге тікті.
Біртұтас халыққа қызмет
Ахмет заман ағымына ермей, қазақ халқын бай-кедейге бөліп қарамады. Ол жұртын тұтас сүйіп, намысын бірдей қорғады, арын бірге жоқтады.
Ағартушылық жолы: сөз, мектеп, баспасөз
Ахмет Байтұрсынұлы отаршылықтың озбыр саясатына қарсы халықты оятудың ең дұрыс жолы — ағарту екенін терең түсінді. Ол надандықпен, қараңғылықпен күресуді өмірлік мұрат етіп, бар ғұмырын осы жолға арнады.
Ұстаздық
Мұғалім болып, бала оқытып, жас ұрпақтың көзін ашты.
Баспасөз және мақалалар
Газет шығарып, мақала жазып, ұйқыдағы ұлтын оятып, заман аңғарын түсіндірді.
Поэзия және аударма
Өлең жазып, мақсат-мүддесін танытты; аударма арқылы ой көкжиегін кеңейтті.
Қызмет — құрал
Атқарған әрбір қызметін, әр баспа мен мектепті халқы үшін қалтқысыз қызмет етудің құралына айналдырды.
Әуезов бағасы
Мұхтар Әуезов: «Ахаң ашқан қазақ мектебі, Ахаң түрлеген ана тілі, Ахаң салған әдебиеттегі елшілдік ұраны — “Қырық мысал”, “Маса”; “Қазақ” газетінің қан жылаған қазақ баласына істеген еңбегі, өнер-білім, саясат жолындағы қажымаған қайраты — біз ұмытсақ та, тарих ұмытпайтын істер» деп, оның еңбегін биік бағалады.
Қуғын-сүргін және тарихи ақиқаттың жеңісі
Ахмет Байтұрсынұлы қуғын-сүргінге түсті, бірақ мұқалмады; түрмеге қамалды, бірақ жасып-жұқармады. Дегенімен, большевиктік билік күшке сүйеніп, оның есімі мен еңбегін тарихтан өшіруге тырысты.
Оны туған халқына жау етіп көрсету үшін «халық жауы» деген жаланы жапты, ақыры ату жазасына кесті; есімін атағандарды да қуғындады. Алайда бұл әрекет шындықты түбегейлі тұншықтыра алмады.
Жала — бұлт, шындық — күн
Уақыт өте келе тарихи әділет салтанат құрды: шындықтың шұғыласы қайта төгіліп, ұлтын сүйген, ұлтжанды Ахаң — Ахмет Байтұрсынұлы өз халқымен қайта табысты.