Сырдария қазақтарының Жанқожа Нұрмұхамедов басқарған көтерілісі
XIX ғасырдың 30–50 жылдары Қазақстан тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. Өлкенің әлеуметтік-экономикалық өмірінде жекелеген аймақтардың жалпыресейлік рынокқа тартылуына байланысты экономикалық серпін байқалғанымен, саяси жағдай тұрақсыз күйінде қалды. Әсіресе Сырдария бойын мекендеген қазақтардың ахуалы тым ауыр еді.
Тарихи ахуал және шиеленістің күшеюі
Ресей империясының отаршыл экспансиясы күшейді: 1853 жылы В. Перовский Ақмешітті басып алды. Сонымен қатар Хиуа хандығының агрессиялық саясаты да Сырдария бойындағы қазақтарды қыспаққа салды. Осындай қос қыспақ қазақтардың Жанқожа Нұрмұхамедовтің қолбасшылығымен күреске шығуына негізгі түрткі болды.
Шекті руы басшыларының бірі Жанқожа қарапайым еңбек адамдары арасында беделі жоғары, мақсаты айқын батыр ретінде танылды. Ол Сырдария бойындағы қазақтардың негізгі бөлігін құраған егінші қауымның отарлық езгіге барған сайын тереңдей түскенін анық сезінді.
Жер мәселесі және отарлық қысым
Қақтығыстың өзегінде жер мәселесі тұрды. Ақмешіт алынғаннан кейін Сырдария әскери желісі құрылып, қазақтардың иелігіндегі едәуір жерлер казактар мен қоныс аударушыларды орналастыру үшін тартып алынды. Қазақтардан шаңырақ бойынша салық жиналды, ал міндеткерліктердің саны жылдан-жылға көбейді.
Күнделікті ауыртпалықтар
- Жолдарды күтіп ұстау, көпір салу, бөгеттерді жөндеу.
- Белді арықтарды тазалау, суару жүйелерін қалпына келтіру.
- Көлік міндеткерлігі: әскери желі үшін түйе, ат, арба бөлу; құрылыс материалдарын тасу.
- Бекіністер салуға адам шығару және тегін еңбек күші ретінде жұмылдырылу.
Мұндай борыштар көбіне науқанды жұмыстармен тұспа-тұс келіп, егіншілерге ерекше ауыр соқты: шаруашылыққа уақыт та, адам күші де жетпей қалды.
1849 жылы Райым бекінісіне Орынбор казактарының алғашқы 26 отбасы қоныстандырылды. 1857 жылға дейін көптеген қазақ ауылдары шұрайлы, суы бар жерлерінен ығыстырылып, егін салуға қолайсыз әрі су көзі тапшы аумақтарға көшуге мәжбүр болды. Ал бұрын қазақтар қоныстанған жерлерді иеленген келімсектер артықшылықтарға ие болып, жергілікті халықтың қанауын үдете түсті.
Хиуа қысымы және Жанқожаның қарсы күресі
Хиуа хандығының зорлығы ауыр алым-салық, тонау, ойына келгенін істеу арқылы көрінді. 1843 жылы Жанқожа Қуандариядағы Хиуа бекінісін талқандады, ал 1845 жылдың көктемінде бекіністі қалпына келтіруге жіберілген 2000 адамдық жасақты күйрете жеңді.
Жанқожа хиуалықтарға қарсы күресте бекіністерге соққы беріп, оларды қиратып отыру тактикасын қолданды. Оның сарбаздары Жаңақала бекінісін де басып алып, қиратты. 1847–1848 жылдары ол Райым маңында хиуалықтарды тойтаруда орыс әскерлеріне бірнеше рет көмектесті.
Сонымен бірге Жанқожа Кенесары Қасымұлының көтерілісіне қатысып, Кенесарымен бірге Созақ бекінісін талқандағаны да айтылады (кейін бұл қозғалыстан бөлініп кетті).
Патша әкімшілігінің екіұшты саясаты
Патша әкімшілігі Жанқожаның шектілер арасындағы ықпалын көріп, оны өз саясатына пайдалануға тырысты. 1845 жылы оған 200 сом ақша, шекпен және мауыт мата жіберілді, 1848 жылы жасауыл шені берілді. Алайда одан орыс үкіметіне адалдық антын қабылдауды талап етті.
Жанқожа ант беруден бас тартқан соң, оны жасауыл шенінен айырып, шектілерді басқарудан шеттетті. Бір жағынан Хиуа зорлығы, екінші жағынан жердің тартып алынуы мен міндеткерліктердің көбеюі отарлық езгіге қарсы ашық көтеріліске алып келді.
1856–1857 жылдардағы көтеріліс: басталуы мен өршуі
Көтерілістің негізгі себептері Орынбор әкімшілігінің шешімдерімен байланысты болды: қазақтарды еріксіз жұмысқа жегу, жол пайдалануы мен керуендерге қызмет көрсетуге салынған ауыр алымдар, сондай-ақ қоныс аударту саясаты халық наразылығын ушықтырды.
1856 жылы патша әскері мен көтерілісшілер арасында тікелей соғыс қимылдары басталды. Бұрын хиуалықтарға қарсы күресте орыс әскерімен одақтасқан Жанқожа енді Сырдария мен оның сағаларын отарлауға қарсы белсенді күрескер ретінде көрінді.
Көтеріліс ауқымы
1856 жылдың аяғына таман Қазалы өңірін көтеріліс жалыны шарпыды. Жанқожаның қарулы жасағы 1500 адамға дейін жетті. Көтеріліске шектілермен бірге басқа рулар да, соның ішінде көшпелі қауым да қатысты.
Нысана
Көтерілісшілер өз қасіретінің басты түйінін Қазалы фортынан көріп, қимылдарын ең алдымен патша әкімшілігіне қарсы бағыттады. Көтеріліс басында сол кезде 90-нан асқан Жанқожа Нұрмұхамедов тұрды.
1856 жылдың соңында Жанқожа Қазалы фортын қоршады. Бұған дейін көтерілісшілер қоныс аударушылар мекендеген Солдатская слобода поселкесін талқандады. Фортта орналасқан Михайлов отряды (қазақ жүздігі, 50 жаяу әскер, бір зеңбірек) көтерілісшілерге қарсы қимылға көшті. Кейін майор Булатов басқарған екінші отряд көтерілісшілер қосынын атқылап, бұл оқиғалар 1856 жылғы 19–23 желтоқсан аралығында өтті.
Шешуші шайқас және жеңіліс
Жыл соңында Перовскийдің қысымымен Ақмешіттен генерал-майор Фитингофтың отряды жіберілді (265 солдат, екі зеңбірек және бір ракеталық қондырғы). 1857 жылғы қаңтардың басында Қазалы фортындағы күштермен қосылған соң, Фитингоф жасағы 300 казактан, 320 жаяу әскерден, үш зеңбірек пен екі ракеталық қондырғыдан тұратын едәуір әскери күшке айналды.
1857 жылғы қаңтарда көтерілісшілер мен Фитингоф отряды арасында шешуші шайқас өтті. Жанқожаның 5000-ға дейін қарулы салтаттысы болғанына қарамастан, көтерілісшілер жеңіліске ұшырады. Бұдан кейін жазалаушы күштер көтерілісшілерді қуып, оларды Сырдарияның оң жағалауына, Хиуа шебіне өтуге мәжбүр етті. Жанқожамен бірге шамамен 20 ауыл көшіп кетті.
Хиуа жерінде Жанқожа Хиуа, Бұхара немесе Қоқан билеушілерінен одақтас іздегенімен, бұл талпынысы нәтиже бермеді. Осылайша Жанқожа Нұрмұхамедов бастаған көтеріліс аяқталды.
Жеңілістің себептері және жазалаудың салдары
Көтерілістің жеңілісіне көтерілісшілердің нашар қарулануы, тактикалық мүмкіндіктің шектеулілігі, қозғалыстың белгілі бір аумақ шеңберінен аса алмауы және ескі дәстүрлі тәртіптерге сүйенуі әсер етті.
Жазалау шаралары тонаумен астасты: деректерде тек ірі қараның өзінен 21 400 малдың тартып алынғаны айтылады. Жалпы алғанда, жазалаушылардың олжалаған малы бұрынғы кездерден бірнеше есе көп болды. Ең ауыр соққы қатардағы еңбекші қауымға тиді.
Жанқожаның өзі көтеріліс ісінен шеттеп, біраз уақыт би міндетін атқарды, кейін қарсыластарының қолынан қаза тапты.
Сыр бойындағы қарсы ықпал: Хиуа әрекеттері
Орыстардың Сырдария сағасына келуі жергілікті қазақтардың патша билігін мойындауына алып келді, ал бұл Хиуа хандарының мүддесіне қайшы болды. Олар қазақтар арасында орыстарға қарсы үгітті күшейтті және қазақтардың орыс бекіністеріне жақындап қоныстануына кедергі жасауға тырысты.
1847 жылы Хиуа билігі Қуандарияға бөгет салып, Қожанияз бекінісінен Арал теңізіне дейінгі арнаның құрғауына себеп болды. Соған қарамастан қазақтар Райым бекінісі мен Қазалы форты маңында көшіп-қонып жүре берді. Хиуалықтардың шабуылы тоқтамады.
Куәлік сипатындағы үзінді
«Райым дуалдарының нақ түбінде хиуалықтар қырғын салып тонаушылық жүргізді, бірақ қазақтардың көмегімен біздің отрядтар, ақырында, олардың шапқыншылық жасауын тоқтатты...»
А. Мақшеев дерегінде 1847 жылғы тамызда хиуалықтардың Жаңақала маңында топтасып, Сырдың оң жағындағы қазақ ауылдарын тонағаны, адамдарды тұтқындағаны, қатыгездік жасағаны баяндалады. Бұған жауап ретінде 1847 жылғы 23 тамызда Райым бекінісінің бастығы Ерофеев Хиуаның Жаңақала бекінісіне Жанқожа басшылық еткен жасақ жіберіп, жауды Қуандарияның арғы жағына ығыстырғаны айтылады.
Хиуа билігі Райымды және №1 фортты (Қазалыны) басып алуға 1847–1848 жылдары бірнеше рет әрекеттенгенімен, мақсатына жете алмады. Ақырында, өз шекарасына шегініп, орыс әскерлерінің және қазақ жасақтарының ықтимал соққысынан қауіптеніп, әскери бекіністер салуға мәжбүр болды.
Отарлық зорлық-зомбылық және салық саясаты
Орталық Азиядағы жаулап алу жорықтарына қатысқан кейбір офицерлер кейін отарлау кезіндегі қатыгездікті моральдық тұрғыдан ақтауға болмайтынын жазды. Мұндай тәсілдер Түрікменстан мен Үстіртте ғана емес, Қазақстанда да қолданылды.
Шаңырақ салығы
Қосып алынған аудандарда әр шаңырақтан жылына 1 сом 50 тиын алым алынғаны айтылады, кейін бұл мөлшер екі есе ұлғайды. 1866 жылдардағы деректерде әр шаңырақ 3 сом түтін салығын төлегені көрсетіледі.
Әділетсіздік сипаты
Алым бай-кедейге бірдей мөлшерде салынды. Тіпті патша әкімшілерінің өздері де «ешнәрсесі жоқ қазақтар да, мыңдаған малы барлар да бірдей төлейді» деген жүйенің әділетсіз екенін атап өтті.
Бұған қоса, заңдастырылмаған «қосымша» салықтар да болды: оларды жергілікті әкімшілік қажетіне қарай жылдың кез келген уақытында жинай беретін. Қазақтар шенеуніктерді асырауға, пошта жолымен жүрген қызметкерлерге көлік пен қаражат беруге, жолдарды жөндеуге, іссапардағы адамдарды орналастыруға, отын жеткізуге міндеттелді. Мұндай міндеткерліктер көбіне кедейлердің мойнына түсті.
Мәжбүрлі еңбек, көлік міндеткерлігі және шаруашылықтың күйреуі
Сырдария шебінің басқарушы органдары қазақтарды жол салу мен күтіп ұстауға, өткелдерде қайық ұстауға және форттан фортқа жүретін командаларды тегін өткізуге міндеттеді. Райым мен №1 фортты (Қазалыны) салуға мыңдаған кедейлер мәжбүрлеп әкелінді. Мұндай мәжбүрлеу 1856–1857 жылдардағы көтеріліс себептерінің бірі болды.
Мәжбүрлі жұмыстардың салдарынан малшылар, егіншілер, балықшылар өз шаруашылығымен айналыса алмады. Суландыру жүйелері уақытында тазартылмай, су тапшылығы күшейді; егінді дер кезінде жинауға адам жетпеді.
Жүк тасымалы да халықтың мойнына артылды: Перовский портынан Орынборға тасымалдың негізгі бөлігін Сырдария қазақтары атқарды. Бұл үшін көп түйе керек болды, оларды жергілікті билік күшпен жұмылдырды. Әр шаңырақ бір түйе беруге тиіс болды; түйесі жоқ кедей байдан жалдауға мәжбүр еді. Кейде түйелер жолда қырылып, шығыны өтелмейтін.
Керуендерге қызмет көрсету үшін лаушылар бөлінді, олар қазынадан ақы алмай, өз күнін өзі көрді. Керуенге ілескен урядниктердің қатыгездігі наразылықты өршітті; кейде лаушылар керуеннен қашып кетуге дейін барған.
Қоныс аудару саясаты және «екі жақты езгі»
Патша әкімшілігі Сырдарияның төменгі ағысына Орынбор мен Орал шептерінен отбасыларды қоныс аударта бастады. Қоныс аударушылар жергілікті қазақтарды ығыстырып, өзен бойындағы шұрайлы әрі жақсы суландырылатын жерлерге орналасты. Нәтижесінде егінші қазақтар құнарсыз жерді игеруге мәжбүр болды, ал бір бөлігі қоныс аударушылар мен шенеуніктердің шаруашылықтарында жалданып жұмыс істеді.
Суармалы егіншілік ауыр еңбек пен тұрақты күтімді талап етті: арналар жыл сайын жөнделіп, суландыру жүйелері тазартылып отыруы тиіс еді. Бірақ келімсектер мұндай ауыр еңбекке құлықсыз болып, жер жұмыстарының көбін қазақ кедейлеріне атқартты.
Осылайша Сырдария қазақтары «екі жақты езгіге» түсті: бір жағынан патша өкіметінің шенеуніктері, көпестері, қоныс аударушылары қысым жасаса, екінші жағынан жергілікті феодал үстем топ (байлар, билер, сұлтандар) қанауды күшейтті. Наразылық біртіндеп шегіне жетіп, 1856 жылы ашық қарсылыққа ұласты.
Көтерілістің түйінді себебі
Қазалы форты төңірегінде егіншілікке қолайлы жерлердің тартып алынуы, жергілікті халыққа жасалған жосықсыз озбырлық және ашкөздік көтерілістің басты қозғаушы факторына айналды деген пікір деректерде айқын көрінеді.