Қазақша рефераттар

Төлем көзінен салық салынбайтын табыстар

Салық салу негіздері

Төменде Қазақстан Республикасындағы салық резиденттігін анықтау қағидалары, сондай-ақ ҚҚС, акциз, әлеуметтік және жер салығы бойынша негізгі ұғымдар мен есептеу логикасы жинақталып берілген.

Оқуға ыңғайлы құрылым

Әр салық бойынша: төлеуші, объект, мөлшерлеме, кезең және есептеу қағидасы.

Практикаға жақын

Мысалдар мен есептік логика беріліп, терминдер түсіндірілген.

Салық салу мақсатында резиденттікті анықтау

Салық салу мақсатында жеке тұлға Қазақстан Республикасының резиденті болып, егер ол келесі тұжырымдамалардың кемінде біріне сәйкес келсе, танылады:

  • Қазақстан Республикасына заңды түрде келуі (тұрғылықты тұру үшін).
  • Қазақстан Республикасына белгілі бір мерзімге келуі.
  • Қазақстан Республикасында күнтізбелік күндер бойынша жеткілікті уақыт болуы (төмендегі ережелерге сай).

«Белгілі бір мерзімге келген» ұғымы

Егер шетелдік жеке тұлғаның Қазақстан Республикасында болған күндерінің саны ағымдағы жылы белгілі бір шектен кем болмаса және ағымдағы салық кезеңімен аяқталатын үш жылдық кезең бойынша да жеткілікті деңгейде болса, онда ол «белгілі бір мерзімге келген» деп танылады.

Үш жылдық кезең бойынша күндер саны орташа коэффициенттер арқылы анықталады (ағымдағы кезең және алдыңғы екі кезеңдегі күндер ескеріледі).

Мысал (күндерді есептеу логикасы)

Шетелдік жеке тұлға Қазақстан Республикасында:

2000 жыл
132 күн
2001 жыл
105 күн
2002 жыл
130 күн

Есептеу нәтижесінде келу күндерінің жиынтық көрсеткіші 187 күн болып шығып, ол белгіленген шектен жоғары болғандықтан, тұлға ағымдағы жыл үшін салық резиденті ретінде танылады.

Маңызды қағида

Егер жеке тұлға Қазақстан Республикасының азаматы болса, оның Қазақстанда болған мерзіміне қарамастан, ол резидент болып танылады.

Қосылған құн салығы (ҚҚС)

Қосылған құн салығы — өндіріс процесінде және тауарлардың (жұмыстардың, қызметтердің) айналымында жасалған қосылған құнның бюджетке аударылатын бөлігі, сондай-ақ тауарларды Қазақстан Республикасының аумағына импорттау кезінде төленетін төлемдер.

Салық объектілері

  • Салық салынатын айналым
  • Салық салынатын импорт

Еңбекақы заттай түрде төленген жағдайда берілетін тауарлардың құнына да ҚҚС енгізіледі.

«Сату» ұғымы

Тауарларға қатысты «сату» — сату, айырбастау, ақысыз беру, кепілдегі тауарды кепіл ұстаушының меншігіне беру. Жұмыстар мен қызметтер бойынша — жұмыстарды орындау немесе қызметтер көрсету.

Төлеушілер

ҚҚС бойынша есепте тұрған немесе есепке тұруға міндетті кәсіпкерлер және заңды тұлғалар ҚҚС төлеуші болып табылады. Сондай-ақ импорттаушылар да ҚҚС төлейді.

Мөлшерлеме және есептеу формуласы

Ішкі айналым

Салық салынатын айналым бойынша мөлшерлеме: 16% (ҚҚС-тан босатылған айналымды қоспағанда).

Экспорт

Халықаралық шарттарға сәйкес (түсті және қара метал сынығын қоспағанда), экспортқа нөлдік мөлшерлеме қолданылуы мүмкін.

Бюджетке төленетін ҚҚС

Бюджетке төленетін ҚҚС сомасы, әдетте, есептелген (шығыс) ҚҚС пен есепке жатқызылатын (кіріс) ҚҚС арасындағы айырма ретінде айқындалады.

Салық кезеңі

ҚҚС бойынша негізгі салық кезеңі — күнтізбелік ай. Егер ай сайын төленетін ҚҚС сомасы 1000 АЕК-тен аспаса, төлеу кезеңі тоқсан сайын болуы мүмкін. Ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілер үшін төлеу кезеңі салық жылы болып танылуы ықтимал.

Сату орны (ҚҚС салудағы шешуші фактор)

Тауарлар бойынша

  • Тауарды тиеу орны (жеткізуші — алушы немесе үшінші тұлға болғанда).
  • Алушыға тауарды беру орны.

Жұмыстар мен қызметтер бойынша

  • Қозғалмайтын мүлікпен байланысты болса — мүліктің тұрған жері.
  • Нақты орындалған жері (қозғалатын мүлікпен байланысты жұмыстар/қызметтер үшін).
  • Мәдениет, өнер, білім, спорт бойынша — қызмет нақты көрсетілген орын.

Сатып алушының кәсіпкерлік орны бойынша анықталатын қызметтер

Егер қызметтер құқық объектілерін пайдалануға беру, консалтинг, аудит, инжиниринг, бухгалтерлік қызметтер, қозғалмалы мүлікті жалға беру, агенттік қызмет, байланыс, туризмді ұйымдастыру сияқты бағыттарға қатысты болса, сату орны сатып алушының кәсіпкерлік орны бойынша айқындалуы мүмкін.

Зачет (есепке жатқызу) және әдістер

Тауарды (жұмысты, қызметті) алушы, бюджетке төленетін ҚҚС сомасын есептеген кезде белгілі бір шарттар орындалса, ҚҚС-ты зачетқа жатқызуға құқылы. Зачетты есептеу үшін салық төлеуші пропорционалды немесе бөлек есеп әдісін таңдай алады.

Пропорционалды әдіс

ҚҚС жалпы айналымдағы үлес салмақ арқылы анықталып, сол үлес шегінде зачетқа жатқызылады.

Бөлек есеп әдісі

Шығыстар мен алынған тауарлар (жұмыс/қызмет) бойынша ҚҚС жеке есептеліп, салық салынбайтын айналымның үлесі айқындалады.

Резидент еместерден алынған қызметтер

Егер резидент еместен алынған жұмыс немесе қызметтің сату орны Қазақстан Республикасы болып танылса, ол ҚҚС салуға жатады (мерзімдер мен тәртіп қолданыстағы нормаларға сай айқындалады).

Құжаттандыру және есеп шоттар (қысқаша)

ҚҚС салынатын тауарды тиеуді, жұмыстарды орындауды немесе қызмет көрсетуді жүзеге асыратын және ҚҚС бойынша есепте тұрған салық төлеуші алушыға салық шот-фактурасын ұсынуға міндетті.

Шот-фактурада ҚҚС көрсетілсе

Мәтіндегі үлгіге сай: 331 шоты дебеттеліп, 333/671/678 шоттары кредиттеледі.

ҚҚС есептеу және төлеу

301 «Алынуға тиісті қарыздар» дебеті және 633 «Қосылған құн салығы» кредиті арқылы көрсетіліп, кейін төлем кезінде ақша шоты арқылы жабылады.

Тауар қайтарылған кезде ҚҚС бойынша түзетулер тиісті бухгалтерлік жазбалармен көрсетіледі (мәтіндегі шоттар логикасы сақталады).

Акциз (жанама салық)

Акциз — сатып алушы төлейтін тауар бағасына немесе тарифке қосылатын жанама салық. Акциз есептелген кезде, мәтіндегі үлгі бойынша, 301 шоты дебеттеліп, 634 шоттың «Акциз» субшоты кредиттеледі; бюджетке аударғанда 634 дебеттеліп, 441 кредиттеледі.

Акциз төлеушілер

ҚР заңды тұлғалары (резиденттер мен резидент еместер) және олардың құрылымдық бөлімшелері, сондай-ақ жеке тұлғалар (акцизделетін операциялар жасаса).

Салық кезеңі

Негізгі кезең — күнтізбелік ай.

Мөлшерлеме

Акциз мөлшерлемелерін Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітеді. Олар абсолюттік сомамен (өлшем бірлігіне) немесе адвалорлық әдіспен (құннан) белгіленуі мүмкін.

Акцизделетін операциялар мен тауарлар

Негізгі операциялар

  • Акцизделетін тауарларды ҚР аумағында өндіру.
  • Акцизделетін тауарларды импорттау.
  • Бензинді жеке және көтерме сауда арқылы сату.
  • Тәркіленген немесе тегін алынған тауарларды сату.
  • Акцизделетін қызмет түрлерін жүзеге асыру (ойын бизнесі, лотерея).

Акцизделетін тауарлар (мысалдар)

  • Спирттің барлық түрлері
  • Алкоголь өнімдері
  • Темекі өнімдері
  • Балық уылдырығы
  • Зергерлік бұйымдар
  • Бензин, дизель отыны
  • Жеңіл автомобильдер
  • Шикі мұнай өнімдері, газ конденсаты

Акциз салынбайтын жағдайлар (кейбір мысалдар)

  • Акцизделетін тауарларды экспортқа сату.
  • Уәкілетті органдар белгілеген квота шегіндегі этил спирті.
  • Медицинаға арналған құрамында спирті бар өнімдер (бальзамнан басқа).

Салық базасы (қысқаша)

Өндірілген тауарлардың бастапқы (таза) бағасы — акциз бен ҚҚС қосылмаған құны — мөлшерлемені қолданудың негізі ретінде алынады. Акциз тауардың меншік иесіне қарамастан және шикізаттың өзінікі/өңделетін болуына қарамастан есептеледі.

Импорт бойынша салық салынатын объект кеден заңнамасына сәйкес анықталады: абсолюттік мөлшерлемеде — натуралдық көрсеткіштер, адвалорлық әдісте — кедендік құн негізге алынады.

Ойын бизнесі бойынша база ретінде ойын үстелдерінің, ойын автоматтарының саны, тотализатор кассалары және букмекерлік кеңсе кассалары алынады.

Әлеуметтік салық

Әлеуметтік салықты жұмыс беруші есептейді; ол ақшалай да, заттай да төленуі мүмкін. Есеп 634 шоттың «Әлеуметтік салық» субшотында жүргізіледі.

Төлеушілер, объект, мөлшерлеме, кезең

Төлеушілер

ҚР-дағы заңды тұлға-резиденттер, ҚР-да тұрақты мекеме арқылы қызметін жүзеге асыратын резидент еместер.

Объект

Еңбеккерлердің кез келген табысы (ақшалай және заттай нысанда).

Кезең

Күнтізбелік ай; әр тоқсан сайын есеп беріледі.

Мөлшерлемелер (мәтіндегі нұсқа)

  • Шетел мамандарының табысынан11%
  • Қалған еңбеккерлерден21%

Жеке нотариус/адвокат (мәтіндегі тәртіп)

Еңбеккерлер санына қарай: өзі үшін — 3 АЕК, әр жұмыскер үшін — 2 АЕК.

Арнаулы салық режимін қолданатын жеке кәсіпкерлер үшін: айлық есептік көрсеткіштен 20%.

Әлеуметтік салық салынбайтын табыстар (іріктеме)

Кейбір төлем түрлері әлеуметтік салық салу объектісіне кірмейді. Оларға, мысалы:

  • Гранттар мен халықаралық ұйымдар есебінен төлемдер.
  • Мемлекеттік стипендиялар мен сыйлықтар.
  • Спорттық/конкурстық жүлделер үшін ақшалай сыйақылар.
  • Іссапар шығыстарының заңмен белгіленген өтемақылары.
  • Пайдаланылмаған еңбек демалысына өтемақы.
  • Жинақтаушы зейнетақы қорларына аударымдар.
  • Жүктілік және босану бойынша жәрдемақы.
  • Арнайы киім құны, сақтандыру сыйлықақылары және қайырымдылық көмек (жекелеген жағдайлар).

Есептеу тәртібі және мысал

Әлеуметтік салық ай сайын есептеледі: еңбеккерлердің жалпы табысынан әлеуметтік салық салынбайтын сомалар шегеріліп, қалған базаға мөлшерлеме қолданылады.

Мысал

  • Жалақы100 000 тг
  • Мереке күндеріне төлем20 000 тг
  • Пайдаланылмаған демалыс өтемақысы15 000 тг
  • Іссапар өтемақысы50 000 тг

Жалпы табыс

185 000 тг

Салық салынбайтын бөлік

77 000 тг

(12 000 + 50 000 + 15 000)

Әлеуметтік салық (21%)

22 700 тг

{(185 000 − 77 000) × 21%}

Міндетті зейнетақы жарнасы мәтіндегі мысалда 12 000 тг ретінде көрсетілген (есептеу үлгісі: 120 000 × 10%).

Бухгалтерлік жазба (қысқаша)

Есептелген әлеуметтік салық 903, 923, 933, 943, 811, 821 шоттарының дебетінде және 634 шотының кредитінде көрсетіледі.

Жер салығы

Жер салығының бюджетке төленуі 634 шотта көрсетіледі. Салық салу мақсатында барлық жер Қазақстан Республикасының заң актілеріне сәйкес арналымына және белгілі бір санатқа жатуына қарай қарастырылады.

Салық салынатын жер санаттары

  • Ауыл шаруашылығына арналған жерлер
  • Елді мекен жерлері
  • Өнеркәсіптік және өзге мақсаттағы жерлер (қолданыстағы жіктеуге сәйкес)

Салық салынбайтын жер санаттары

  • Айрықша қорғалатын табиғи аумақтар (сауықтыру, демалыс, тарихи-мәдени мақсаттағы жерлер)
  • Орман қоры
  • Су қоры
  • Босалқы жерлер (қолданыстағы тәртіпке сай)

Есептеу негізі және салық кезеңі

Жер салығы меншік құқығын, тұрақты пайдалану құқығын немесе уақытша пайдалану құқығын растайтын құжаттар негізінде есептеледі. Есептеуде жер телімінің көлемі база ретінде алынады, ал мөлшерлеме жердің сапасына (бонитетіне) және арналымына тәуелді.

Салық кезеңі — күнтізбелік жыл.

Төлеушілер және арнайы объектілер

Салық салынатын жер объектілері бар заңды тұлғалар мен жеке тұлғалар (заңмен көзделген кейбір санаттарды қоспағанда) жер салығын төлейді: меншік құқығы, тұрақты пайдалану құқығы немесе уақытша пайдалану құқығы болған жағдайда.

Инфрақұрылымға қатысты жерлер

Темір жол, энергетика, электр станциялары, мұнай-газ құбырлары, байланыс саласының балансындағы жер телімдері де салық салынатын объект болуы мүмкін (заңда белгіленген тәртіппен берілген жерлер).

Мөлшерлемені қолдану

Әр телімге бекітілген мөлшерлеме қолданылады; есептеу жер сапасы мен мақсатты арналымына тәуелді.

Есеп және төлеу (қысқаша)

Жер салығын есептегенде 821 шоты дебеттеліп, 634 шоты кредиттеледі. Салықты төлеу тіркелген объектілер бойынша жергілікті бюджетке, салық кезеңінің бірінші шілдесінен кешіктірмей жүргізіледі: 634 дебет, 441 кредит.

Қысқаша қорытынды

Резиденттік

Мәртебе күндер есебі мен құқықтық негіздерге сүйеніп анықталады.

ҚҚС

Айналым/импорт объектілері, сату орны және зачет механизмі маңызды.

Акциз

Тауарлар мен қызметтердің жекелеген тізбесіне қолданылады, мөлшерлемені Үкімет бекітеді.

Әлеуметтік/жер

Объект пен базаны дұрыс айқындау — есептіліктің сапасын анықтайды.