ТЫНЫШБАЕВ МҰХАММЕДЖАН

Тұлға туралы қысқаша мәлімет

Тынышбаев Мұхаммеджан (1879–1937) — қоғам қайраткері, қазақтың тұңғыш теміржол инженері, тарихшы-ғалым, ІІ Мемлекеттік Думаның депутаты, Қоқан автономиясының басшысы, Алашорда үкіметінің мүшесі.

Білім жолы: қиын кезеңдегі ерекше мүмкіндік

Ол кезде оқуға жол ашу — қазақтың кедейі түгіл, бай баласына да оңай бұйыра бермейтін. Осындай ауыр шақта кедей шаруа Тынышбайдың баласы Мұхаммеджанның Верный қаласындағы ерлер гимназиясының екі жылдық дайындық класына қабылдануы — айрықша оқиға болды.

Әкесінің «балам оқып, білімді азамат болса» деген арманына іштей жауап қатқан он бір жасар Мұхаммеджан алғашқы күннен-ақ сабағын тыңғылықты оқып, орыс тілін жетік меңгеруге бар күшін салады. Табиғи қабілеті мен еңбекқорлығы оны аз уақыт ішінде ұстаздарының назарына шығарып, жыл сайын кластан класқа І дәрежелі наградамен көшіп отырады.

Инженерлік кәсібі және Петербургтегі білім

Гимназияның Алтын медалі мен жоғары бағаланған мінездеме жиырма жасар Мұхаммеджанға Жетісу әскери губернаторының кеңсесіне тілмаш болып орналасуына жол ашады. Алайда ол жоғары білімге ұмтылып, император Александр I атындағы Петербург теміржол транспорты институтына түсуге бел байлайды.

Гимназия директоры М.В. Вахрушевтің қолдауымен қазынадан жылына 360 сом стипендия алып, Петербургке аттанады. Мұнда да өзінің қабілетімен көзге түсіп, институтты үздік бағамен бітіреді.

1905–1907: қоғамдық-саяси күреске араласуы

Институттың соңғы курсында жүргенде 1905 жылғы төңкеріске қатысады. Сол жылы автономистер съезіне қатысып, «Қазақтар және қоғамдық қозғалыс» тақырыбында баяндама жасайды. Министрлер комитетінің атына жолдаған өтінішінде қазақтарды басқарудың негізгі принциптері халық мүддесіне сай келмейтінін ғылыми тұрғыдан дәлелдеуге ұмтылады және басқарудың әскери жүйесінен азаматтық жүйеге көшуді талап етеді.

1905–1907 жылдары ол Ресей империясының қоғамдық-саяси өміріне белсене араласып, Ресейдің ІІ Мемлекеттік Думасына Жетісу облысынан депутат болып сайланады. Дума мінберінде қазақ депутаттары Столыпиннің аграрлық саясатын сынайды. Әсіресе Бақытжан Қаратаевтың баяндамасы үлкен қоғамдық резонанс тудырды.

Алайда 1907 жылғы 3 маусым заңынан кейін «еркіндікшіл» Дума таратылып, қазақтардың Мемлекеттік Думаға өкіл сайлау құқығы шектеледі.

1917: үміт пен жауапкершілік

Ақпан төңкерісіне дейін Мұхаммеджан теміржол инженері мамандығы бойынша Орта Азияда, Жетісу өңірінде қызмет атқарады. 1917 жылғы Ақпан төңкерісінен ол да көптеген қазақ зиялылары сияқты үлкен үміт күтті. Осы кезеңде қоғамдық-саяси қайраткер ретінде белсенділігі артып, тез танылады.

1917 жылдың көктемінде Уақытша үкіметтің Түркістан комитетінің мүшесі әрі Жетісу облысындағы комиссары болып тағайындалады. Әлихан Бөкейханов бастаған ұлттық-демократиялық интеллигенциямен бірге жалпыұлттық «Алаш» партиясын құруға тікелей қатысады.

Бұған дейін ол бүкілтүркістандық IV мұсылмандар съезіне қатысып, сонда жарияланған Түркістан (Қоқан) автономиясының премьер-министрі болып сайланады. Кеңес өкіметі автономияны күшпен талқандағаннан кейін, М. Тынышбаев Алашорда қайраткерлерімен бірлесе отырып, азамат соғысы жылдарында қызылдарға қарсы күрес жүргізеді.

1920 жылдан кейін: мәжбүрлі бейімделу және ғылымға бетбұрыс

Күрестің күткендей нәтиже бермейтінін аңғарған соң, 1920 жылдан бастап Кеңес өкіметі жағына өтіп, «буржуазиялық маман» ретінде Ташкентте, Қызылордада, Алматыда әр деңгейдегі шаруашылық мекемелерінде еңбек етеді.

1926 жылдан бастап Тұрар Рысқұловтың қолдауымен Түркістан–Сібір темір жолын салуға қатысады. Азаттық жолындағы талпыныстары жүзеге аспай, кеше өзі қарсы болған жүйеге қызмет етуге мәжбүр болған ол енді күш-жігерін халықтың тарихи санасын қалыптастыруға бағыттап, ғылыми-зерттеу жұмысына ден қояды.

Қуғын-сүргін және қасіретті финал

Алайда қызыл жендеттер оның әр қадамын бақылауда ұстап, халқының тарихын еркін жазуына мүмкіндік бермейді. Ол тұтқындалып, Ресейдің қара топырақты аймағына (қазіргі Воронеж облысы) бес жылға жер аударылады.

Айдауда жүргенде М. Тынышбаев Москва–Донбасс темір жолын жобалау бөлімінде жұмыс істейді. Жаза мерзімін өтеп елге оралғанымен, көп ұзамай 1937 жылдың қараша айында қайтадан тұтқындалып, аз уақыттан соң атылды.