Есет Көтібаровтың хиуалықтарға қарсы күресі

Есет Көтібаров (1807–1888) — Көтібар батырдың ұрпағы. Ол тек өз руы ішінде ғана емес, көршілес рулар арасында да ықпалды тұлғаға айналды. Есет Жоламан батырмен бірге орыстардың Елек бекінісіне шабуыл жасады. 1847–1848 жылдары Жанқожа Нұрмұхамедовпен тізе қоса отырып, Сырдарияның төменгі ағысында Хиуа мен Қоқан басқыншыларына қарсы күрес жүргізді.

XIX ғасырдың 1850-жылдары Есет Көтібаров Ресей әскерлерінің Аралға қарай жылжуына қатаң қарсылық танытып, отарлау саясатына қарсы белсенді күрес жүргізді. В. В. Григорьевтің жазуынша, Есет Ақмешітті алуға жасақталған экспедицияға түйе беруден бас тартып, билеуші сұлтан Арыстанды өлтірген, кейін өзіне жіберілген отрядтардан бой тасалап, үш жыл бойы далада қозғалып жүрген.

Орынбор өкімет орындары Есетті қалай да ұстауды мақсат етті. Оны қудалауға подполковник Кузьминский мен Дерышев, сондай-ақ майор Михайлов басқарған жазалау отрядтары жіберілді. Олар көтеріліске қатысушыларды ғана емес, Арал теңізінің оңтүстік-батыс жағалауындағы бейбіт халықты да аяусыз жазалады.

Қудалау күшейген сайын Есет ауылдарын және ауыр жүктерін дер кезінде Борсық құмдары мен Үстіртке көшіріп үлгеріп отырды. Ол жасақтарын екі топқа бөліп, дала ішінде қозғала жүріп, орыс керуендеріне шабуыл жасап, жазалау отрядтарымен ұрыстар жүргізді. Осы жылдары Үлкен шекті мен табын руларының едәуір бөлігі Үргі, Тайлы алқаптарына және Қоңырат өңіріне көшті.

Кей кездері Есет өз туысы Әзберген Мұңайтпасов бимен бірге Қоңырат маңындағы Әзберген аталған жерді қоныстанды. Бірақ бұл орналасу Хиуа ханына ұнамай, 1859 жылы Әзбергенді Әмударияның сол жағасынан оң жағындағы Дәуқараға күштеп көшіруге әрекет жасады. Орыс тыңшылары Перовск әкімшілігіне Әзбергенде 7500-ге дейін шаңырақ барын, малдың бір бөлігі Дәуқараға жіберілгенімен, елдің өзі қауіптеніп өте алмай отырғанын жеткізген.

Көтерілістің соңғы кезеңінде (1857–1858) Есет Қоңырат қазақтарының арасында болды. 1858 жылы Есет және бірнеше би полковник Игнатьев басқарған Ресейдің Хиуаға дипломатиялық миссиясын Қоңыраттан Хиуаға дейін бастап барды. Есет ханнан Ресейге қарсы күресті жалғастыру үшін көмек алуды көздеді: хан әуелде 2500 адам беруге уәде етіп, кейін уәдесінен тайды.

Орыс әкімшілігі көтеріліске қатысқан рулар арасына тыңшылар жіберіп, Есетті қолдаған бірнеше руды шауып, мал-мүлкін тартып алды. Соған қарамастан, Есет күресін біраз уақыт жалғастырды. Тек 1858 жылы патша өкіметінің бейбіт шарттарын өз еркімен қабылдады. В. В. Григорьевтің айтуынша, Есетті қолға түсіру мүмкін болмаған, ол кешірім уәде етілгеннен кейін генерал-губернатор Катенинге өзі келген.

Жанқожа Нұрмұхамедов (1780–1860) — Арал өңіріндегі қазақтардың Хиуа және Ресей отаршылдығына қарсы азаттық күресін басқарған ірі тарихи тұлға. Ол XIX ғасырдың бірінші ширегінде Хиуа езгісіне қарсы күрескен Арынғазы Әбілғазиев бағытын жалғастырды.

Жанқожа Кенесары Қасымовпен бірге Сырдарияның төменгі ағысындағы қоқандық бекіністерге — Жаңақорған, Күмісқорған, Шымқорған, Қосқорғанға — шабуыл жасады. 1845 жылы Кенесарының өтініші бойынша Созақ бекінісін алуға қатысты.

Қарсылықты күшейткен себептердің бірі — патша шенеуніктерінің Сырдария қазақтарының кейбір рулық үстем топ өкілдерінің мүддесі мен қадір-қасиетіне қысым көрсетуі. Мәселен, тілмаш Ахметов өз адамдарын Жанқожаның ауылына жіберіп, «сыйлық» жинауды бұйырды. Батыр мұндай алым Ресей заңына сай да рұқсат етілмейтінін айтып, алым жинауға жол бермеді. Бұған ашуланған Ахметов өзі келіп, «бұйрыққа қарсы келді» деген желеумен айыппұл өндірте бастады.

Ақырында Жанқожа Нұрмұхамедов наразы қазақтардың қозғалысын өзі басқаруға бел буды. 1856 жылдың желтоқсанында Сырдария қазақтарының қарулы күресі басталды. Желтоқсанның ортасына қарай көтерілісшілер саны үш мың адамға жетті. Көтеріліс орталығы Хиуаның бұрынғы Жаңақала бекінісі болды.

Көтеріліс өршіген соң Орынбор генерал-губернаторы Перовский Сырдария шебінің командирі Фитингофқа көтерілісті басу үшін әскерді дереу жорыққа шығаруды бұйырды. Жанқожа бастаған көтерілісшілер Қазалы фортына шабуылды мұқият әзірледі. 1857 жылдың қаңтарында олардың саны бес мыңға дейін өсті.