ТАСТАНБЕКҚЫЗЫ САРА
Тағдыр талқысы және қалыптасу жолы
Сара Тастанбекқызының шығармашылық жолы ауыр да күрделі болды. Ол үш жасында әкесінен айырылып, жетімдіктің зары мен жоқшылықтың тауқыметін көріп өседі. Бұл аздай, сырттай болса да сүйеніш болған немере ағасы Жайсаңбек «өгіз ұрлады» деген жаламен түрмеге түседі.
Жоқшылық қыспағында қалған жетім қыздың тағдырына екі түрлі ықпал қатар түседі: бір жағынан, ауыл ішіндегі «қамқорлық» атындағы өктемдік, екінші жағынан, қалың малды бөлісуге дейін баратын дау-дамай. Сараны ауылына көшіріп әкелген Тұрысбек қажы оны өз теңі емес, жаратылысынан кеміс туған бай баласы Жиенқұлға атастырады. Бұл әрекетті естіген Есімбек қажы дау шығарып, Сараны өз ауылына көшіріп алады. Алайда бұл да қыз тағдырын жеңілдетпейді.
Шешуші сәт: екі қажы ақырында қыздың қалың малын тең бөліп алуға келісіп, дау осылай тынады. Осындай күйзеліс пен әділетсіздік Сараның мінезін шыңдап, сөз өнеріне ұмтылысын тереңдете түсті.
Біржан салмен кездесу және айтыстың қуаты
Сара бағының ашылуына үлкен себеп болған оқиға — сол кезде Найман елін аралап, серілік жасап жүрген атақты Біржан салмен кездесуі және көпшілік алдында онымен айтысуы. Бұл айтыс Сараның халық алдындағы беделін арттырып, атағын алысқа жаяды.
Ел құрметіне бөленген ақын қыздың тағдыр тізгінінің өз қолдарынан сусып бара жатқанын сезген қажылар да көпке жария қарсы келе алмай, ақыры оның басына бостандық береді.
Қоғамдық әсері
Айтыс Сараның атын танытып қана қоймай, әйел тағдырындағы теңсіздік мәселесін елдің назарында айқын ұстаған көркем мінберге айналды.
Мәдени құндылығы
Сара мен Біржан айтысы — ғасырдан ғасырға жалғасқан қазақ айтыс өнерінің шоқтығы биік, көркем үлгілерінің бірі.
Теңдікке қол жеткізу және соңғы жылдары
Сара өзінің асқан дарынының арқасында теңдікке қол жеткізіп, он тоғыз жасында өз теңі — Алтынбекұлы Бекбайға тұрмысқа шығады. Теңіне қосылып, еңсесі көтерілген осындай күндердің бірінде ол Найман елінің игі жақсыларымен бірге Қапалға келеді.
Сол сапарда Верный қаласынан Әбіштің (Әбдірахманның) сүйегін алып қайтқан жол үстінде, Абайға көңіл айтуға келгендермен бірге Сара да ұлы ақынмен жүздесіп, аяулы баласынан айырылған қайғысына ортақтастығын білдіреді.
Жастайынан жоқшылық пен ауыр тұрмысты көп көрген, әлеуметтік теңсіздіктің зардабын тартқан ақын қыз көп ұзамай сырқатқа шалдығып, жалғанның қызығын жарытып көре алмай, ерте дүние салады.
Мұрасы: өлеңдері мен дастаны
Сара Тастанбекқызының шығармалары халық жадында сақталып, айтыс өнері арқылы кең тарады. Біржан салмен айтысынан бөлек, оның көптеген өлеңдері және «Тұзақ» атты дастаны бар.
Белгілі шығармалары
- «Жүрек»
- «Ашындым»
- «Арсалаң аға алдында»
- «Жүрек сыры»
- «Жайлауда»
- «Әбіштің аруағына»
- «Хош бол, елім»
- «Тұзақ» (дастан)
Сараның мұрасы — тек жеке тағдыр шежіресі емес, ол қазақ қоғамындағы әділетсіздікке қарсы айтылған өткір сөздің, рухани еркіндіктің және айтыс өнерінің қуатын танытатын тарихи-мәдени қазына.