ДОСМҰХАМЕДҰЛЫ ХАЛЕЛ

Досмұхамедұлы Халел (1883–1937): көпқырлы ғалым, дәрігер, қайраткер

Досмұхамедұлы Халел (1883–1937) — аумалы-төкпелі заманда мұң мен зардың, айтыс пен тартыстың, өмір мен өлімнің бел ортасында жүрсе де азаматтық тұлғасына дақ түсірмеген қазақ зиялыларының бірі. Мамандығы дәрігер бола тұра, қоғам өмірінің сан салалы мәселелеріне белсене араласқан көпқырлы дарын ретінде танылды: саяси және қоғам қайраткері, тарихшы, табиғаттанушы, тілтанушы, әдебиетші, ауыз әдебиетінің сирек үлгілерін жинап, насихаттаушы, әрі шебер аудармашы.

Білім жолы: ауыл мектебінен Петербург академиясына дейін

Ағасы Дәулетүмбет Машақұлының ықпалымен әкесі Досмұхамед ауыл молдасынан хат таныған Халелді жергілікті орыс-қазақ мектебіне береді. Мектепті жақсы бітірген соң Халел Теке қаласындағы реалдық училищеге түсіп, оны үздік аяқтайды.

Өнер-білімге құштар жас Санкт-Петербургтегі Әскери медициналық академияның сынағынан мүдірмей өтіп, алты жылдан кейін оқуын алтын медальмен тәмамдайды. Бұл кезең оның кәсіби дәрігер ретінде қалыптасуына ғана емес, кейінгі қоғамдық-ғылыми қызметінің де берік іргетасына айналды.

Қоғамдық қызмет және Алаш қозғалысы

Халқының жан саулығы мен тән саулығына шипагер бола білген Халел арнайы шақырумен Орынбор қаласында өткен Жалпы қазақ-қырғыз съезіне қатысады. Осы жиында қазақ-қырғыз өлкелік автономиясы жарияланып, Алашорда үкіметі құрылады. Халел Досмұхамедұлы Алашорда құрамына мүше болып сайланады.

Алашорда таратылғаннан кейін, басқа қазақ зиялылары сияқты, Халел де жаңа өкіметтің жұмысына тартылады. Ташкенттегі Халық ағарту институтында оқытушы болып қызмет атқарып, қосымша Орта Азия университеті медицина факультетінің ауруханасында ординатор міндетін қоса атқарады.

Ғылым, жоғары білім және ұйымдастырушылық еңбегі

1924 жылы ол Ресей академиясының Орталық өлкетану бюросының мүше-корреспонденті болып сайланады. Сонымен қатар өзі проректор болып істеген халқымыздың алғашқы жоғары оқу орны — Қазақ педагогика институтының негізінде Қазақ мемлекеттік университетін ашуға және ұйымдастыру жұмыстарына белсене араласып, оқу орнының бірінші проректоры болып тағайындалады.

Оқулықтары мен еңбектері

Ұлттық білім беру ісіндегі зәрулік Халелді қоғамдық қызметімен қатар ана тілінде оқулықтар жазуға және оларды жарыққа шығаруға жұмылдырды. Ол төмендегі еңбектерді жазды:

• «Табиғаттану»
• «Оқушылардың денсаулығын сақтау»
• «Адамның тән тірлігі» (қазақша-орысша жаратылыстану сөздігі)
• «Сүйектілер туралы»

Журналистика және редакторлық қызметі

Оның қаламының жүйріктігі қазақ тілінде жарық көрген «Шолпан», «Ақ жол», «Еңбекші қазақ», «Сәуле» сияқты газет-журналдарда жарияланған мақалаларынан айқын байқалады. Сонымен бірге ол қазақ-қырғыз білім комиссиясы жанынан «Сана» журналын шығарып, басылымның редакторы болды.

Қуғын-сүргін, қаза және ақталуы

Жеке адамға табыну дәуіріндегі алғашқы қуғын-сүргін зұлматы алдымен халқымыздың маңдайалды арыстарына тигені мәлім. Солардың бірі ретінде, КазПИ-де проректор болып жүрген кезінде Халел Досмұхамедұлы тұтқындалып, Воронежге жер аударылады. Онда жүргенде қайта тұтқындалып, әуелі Мәскеуде, кейін Алматы түрмесінде қамауда болады.