ҚОРҚЫТ туралы
Қорқыт: оғыз бен қыпшаққа ортақ кемеңгер тұлға
Қорқыт (VIII–IX ғғ.) — оғыз бен қыпшақ тайпаларына ортақ ұлы ойшыл, батагөй абыз, дәулескер күйші әрі келер күнді болжайтын көріпкел дана. Сыр бойы мен Сарыарқа алабында ғұмыр кешкені, өмірде нақты тарихи тұлға болғаны бүгінге дейін жинақталған ғылыми деректер бойынша күмән тудырмайды.
Тегі мен шыққан ортасы
Ата жағынан Қорқыт оғыз тайпасының Қай (Қайыспас) атасынан тарайды. Анасы жағынан — қалың қыпшақ нағашы жұрт. Әкесі оғыз ішінде белгілі Қара (Қарақожа) есімді кісі болғаны айтылады. Осылайша, Қорқыт оғыз бен қыпшаққа бірдей басалқылық жасаған, екі ортаға да ортақ кемеңгер саналады.
Тарихи бағалау
В.В. Бартольд: «Қорқыт батыр емес, абыз, халық даналығын бас болып паш етуші және сақтаушы; оның парасатына дүйім жұрт ден қояды», — деп сипаттайды.
Қоғамдық қызметі мен рухани ықпалы
Қорқыт ата — оғыз-қыпшақ ортасындағы саяси-әлеуметтік мәселелерді шешуде бағыт-бағдар көрсеткен негізгі тұлға. Ол ел ішіндегі жөн-жоралғыны, салт-дәстүрді реттеуші батагөй дана ретінде танылады. Халықтың сыртқы жаудан да, ішкі даудан да аман болуын қадағалап, ақыл айтқан. Дүйім жұрттың көш-қонын, мекен-тұрағын, ен-таңбасын, ұран-ұжымын белгілеп отыратын білгір ретінде де сипатталады.
Ең көне жазба дерек: «Қорқыт ата кітабы»
Қорқыт туралы ең алғашқы хатқа түскен айғақ — «Қорқыт ата кітабы». Бұл еңбек XV ғасырда жазылған деп есептеледі. Қазіргі таңда кітаптың екі нұсқасы белгілі:
Дрезден нұсқасы
12 тараудан тұрады.
Ватикан нұсқасы
Жеке нұсқа ретінде сақталған.
Қорқыт бейнесі — батырлықтан гөрі даналықты, күштен гөрі парасатты жоғары қоятын рухани дәстүрдің өзегі. Оның есімімен сабақтас нақыл сөздер мен жазба деректер халық жадының үзілмегенін айғақтайды.