Еңбек ақыны талдау
Орташа еңбекақыға байланысты төлемдер
Шаруашылық субъектілерінде жұмысшылар мен қызметкерлерге төленетін бірқатар төлемдердің мөлшері өткен кезеңдегі орташа еңбекақыға сүйеніп есептеледі. Мұндай төлемдер, әдетте, қызметкердің нақты жұмыс істеген уақыты ғана емес, заңмен қорғалатын әлеуметтік және өндірістік жағдайлардағы уақытты да қамтиды.
Орташа еңбекақы арқылы есептелетін негізгі төлемдер
- Мемлекеттік немесе қоғамдық міндеттерді орындаған уақытына төлем.
- Қызметтік іссапарда болған уақытқа еңбекақы.
- Жас сәбилі аналарға демалу және баланы тамақтандыру үзілістеріне төлем.
- Жасөспірімдердің қысқартылған жұмыс уақытына төлем.
- Оқумен (өндірістен қол үзіп/үзбей) байланысты емтихан, сессия кезеңіндегі жұмысқа келмеген уақытына төлем.
- Амалсыздан жұмысқа шықпаған уақытына төлем.
- Ауыл шаруашылық жұмыстарын орындаған уақытына төлем (егін жинау, мал азығын дайындау және т.б.).
- Жыл сайынғы еңбек демалысына немесе пайдаланылмаған демалысқа төлем.
- Зейнетақы, табыс салығы, жылдық нәтижеге байланысты сыйақы есептеулеріне қатысты есептік негіздер және басқа да жағдайлар.
Есептеудің жалпы қағидасы
Орташа еңбекақыны есептеу кезінде ұйым қолданыстағы нормативтік талаптарды басшылыққа алады. Есептеу кезеңі төлемнің түріне және нақты жағдайға қарай белгіленеді.
Маңызды: қызметкер есеп айырысу кезеңінде толық 12 ай жұмыс істемесе, орташа еңбекақы есептеу үшін оның толық жұмыс істеген нақты кезеңі алынады.
Орташа еңбекақы есептелетін мерзімдер
Қолданыстағы тәртіпке сай орташа еңбекақы әртүрлі мақсатта әртүрлі мерзім бойынша есептелуі мүмкін. Негізгі қолданылатын мерзімдер төмендегідей.
Зейнетақы тағайындау үшін
Қызметкер зейнеткерлік демалысқа шығар алдында соңғы 10 жылдың ішіндегі кез келген 5 жылдың орташа еңбекақысы негізге алынады.
Кең тараған әлеуметтік және еңбек жағдайлары үшін
Жыл сайынғы еңбек демалысы, жұмыстан босату кезіндегі пайдаланылмаған демалыс өтемақысы, босану/балалы болуға байланысты демалыс, амалсыздан жұмысқа шықпай қалу, уақытша еңбекке жарамсыздық жәрдемақылары және басқа да ұқсас жағдайларда соңғы 12 айдың орташа еңбекақысы алынады.
Еңбек демалысына төлемді есептеу тәртібі
Еңбек демалысына (немесе пайдаланылмаған демалысқа) төленетін соманы есептеу кезінде демалысқа шығар алдындағы есеп айырысу кезеңі және сол кезеңдегі төлемдердің құрамы маңызды рөл атқарады.
Есеп айырысу кезеңі және алып тасталатын уақыт
- Негізгі кезең — демалысқа шығар алдындағы 12 ай.
- Еңбекақысы толық немесе жартылай сақталатын/сақталмайтын кейбір кезеңдер есептен шығарылуы мүмкін (ауру күндері, науқас адамға күтім жасау уақыты, оқу демалыстары және т.б.).
- Егер толық ай толығымен жұмыс істелмесе, демалыс төлемі жұмыс істеген күндер санына пропорционалды түрде есептеледі.
Жалпы есептеу логикасы
- Демалысқа шығар алдындағы 12 айдағы еңбекақы сомасын қосамыз.
- Қосындыны 12-ге бөліп, айлық орташа еңбекақыны анықтаймыз.
- Айлық орташа еңбекақыны күндік мөлшерге ауыстыру үшін орташа күнтізбелік коэффициент қолданылады (мереке күндерін қоспағанда).
- Бір күндік төлемді демалыс күндерінің санына көбейтіп, жалпы төлем сомасын шығарамыз.
Ерекше жағдай: егер қызметкер демалысқа шығар алдындағы 12 ай бойы еңбекақы алмаған болса (мысалы, бала күтіміне байланысты ақысыз демалыста болғанда), демалыс төлемін есептеу үшін оның сол кезеңге дейінгі алдыңғы 12 айының орташа еңбекақысы алынады.
Еңбек ақы жүйесін жетілдіру жолдары
Еңбек ақы жүйесінің маңызды элементтерінің бірі — еңбекті техникалық мөлшерлеу. Бұл жұмыс күрделілігіне және қызметкерлердің біліктілік деңгейіне қарай әртүрлі жұмыстарға кететін уақыт нормасын анықтауды білдіреді. Жүйені жетілдіру, әсіресе, қосымша төлемдерді әділ және ашық белгілеумен тығыз байланысты.
Қосымша еңбекақы төлеудің негізгі түрлері
Қосымша төлемдер ұжымдық шартта және әр қызметкермен жасалатын еңбек шартында нақты көрсетіледі. Еңбек заңнамасына сай жиі кездесетін төлемдер:
Қысқартылған жұмыс күні
Мейрам алдындағы қысқартылған жұмыс уақытына еңбекақы есептеу және төлеу.
Жасөспірімдер еңбегі
Жасына сай қысқартылған уақыт пен рұқсат етілген жұмыс түрлерін ескере отырып төлеу.
Аналарға үзіліс уақыты
Демалу және баланы тамақтандыру үзілістеріне төлем.
Мемлекеттік/қоғамдық міндеттер
Мысалы: сот мәжілісіне куә ретінде қатысу, конференция/пленум/съезд жұмысына қатысу, әскери комиссариат шақыруымен бару және т.б.
Түнгі уақыттағы жұмыс
22:00-ден 06:00-ге дейінгі уақыт түнгі жұмыс уақыты болып есептеледі.
Уақытша алмастыру
Уақытша жұмыста жоқ қызметкердің міндетін (өндірістік/басқарушылық қажеттілікпен) атқарғаны үшін.
Төмен разрядтағы жұмыс
Қызметкерге берілген разрядтан төмен тарифтелген жұмысты орындағаны үшін төлем.
Донорлық міндет
Қан тапсырған күні (донор күні) үшін төлем.
Тоқтап қалу уақыты
Өндірістің тоқтап қалуына байланысты уақыт үшін төлем.
Ақауға байланысты төлем
Өнім өндіру барысында пайда болған ақау жағдайларына қатысты төлемдер.
Мерзімнен тыс жұмыс
Нормадан тыс уақытта орындалған жұмыстар мен қызметтер үшін төлем.
Уақытша еңбекке жарамсыздық
Қызметкердің науқастануына және сырқат отбасы мүшесін күтуіне байланысты уақытқа жәрдемақы.
Қорытынды бағыттар
Бүгінгі таңда еңбек ақы жүйесін жетілдіру — маңызды мәселелердің бірі. Тиімді тәсілдерге қосымша төлемдерді жүйелеу, сыйақы беру тетіктерін дамыту, ынталандыру бағдарламаларын енгізу (соның ішінде акциялар мен корпоративтік бастамалар) және еңбекті нормалау сапасын арттыру жатады.