Қазақстан тарихы пәнінің дамуындағы кемшіліктер

1920-жылдардың басы: алғашқы бағдарламалар және тарихтың пән ретінде әлсіреуі

Кеңес өкіметі орнағаннан кейін мектепке арналған тұңғыш бағдарлама 1920 жылы «Тарихтың үлгі бағдарламалары» атауымен жарық көрді. Онда жаңадан қалыптасып келе жатқан кеңестік идеологияның талаптарына сай халық бұқарасының қызметін, қоғам дамуындағы экономиканың рөлін, жұмысшы табының бостандық жолындағы күресін және Қазан төңкерісінің халықаралық маңызын оқытуға ерекше мән берілді.

Алайда көп ұзамай тарих пәні дербес пән болудан қалды. 1920-жылдардың басында мектеп оқу жоспарына «Қоғамтану» енгізілді. Осы пән бойынша 1921 жылы жарық көрген алғашқы бағдарлама мен 1923 жылғы «ГУС бағдарламаларының» белгілі жетістіктерімен қатар, елеулі кемшіліктері де болды.

Тарихты оқытуда орын алған социологизм мен абстрактылық үрдіс он жылдан астам уақыт үстем болып, тарих пәні арқылы жастарды оқыту мен тәрбиелеу міндеттерінің толық жүзеге асуына кедергі келтірді.

1922 жылғы оқу жоспары және дерек тапшылығы

1920-жылдардағы Қазақстан мектептерінің тарихы мен оқу-тәрбие жұмысына арналған еңбектерде тарих пәнін оқыту мәселелеріне ішінара назар аударылғанымен, толыққанды талдау аз болды. Қазақ АКСР Халық ағарту комиссариаты 1922 жылы бекіткен жеті жылдық қазақ мектебінің үлгі оқу жоспарында 14 пән көрсетіліп, олардың апталық және жылдық сағаттары белгіленді. Солардың қатарында «Отантану және география» (3–7-сыныптар) және «Қоғамтану, саяси сауат» пәндері болды.

Бірақ бұл пәндердің бағдарламалары, оқулықтары, құрылымы мен мазмұны және қалай оқытылғаны жөнінде нақты мәліметтер сақталмаған. Осы кезеңде орыс тілінде оқытатын мектептер негізінен Мәскеуден шыққан бағдарламалар мен нұсқауларға сүйенсе, қазақ және басқа ұлт мектептері көбіне Қазақ АКСР Халық ағарту комиссариатының нұсқауларымен жұмыс істеді.

Кеңес мемлекеті өмір сүрген алғашқы он бес жылда КСРО халықтары тарихының жүйелі курсының оқытылмауы мектептегі тарих білімінің ең үлкен кемшіліктерінің бірі болды. Орталық бағдарламаларда да, оқу құралдарында да республикаларға аты берілген халықтардың тарихын оқыту мәселесі арнайы көтерілмеді.

Ж. Аймауытов: алдымен өз жұртының тарихы

Қазан төңкерісінен кейін қоғамдық құрылыс салаларымен бірге халық ағарту жүйесінде де түбегейлі өзгерістер басталды. Қазақстанда тарих пәнін мектепте оқыту туралы пікір айтқан алғашқы ағартушылардың бірі Жүсіпбек Аймауытов еді.

Ол 1918 жылы Семей қаласында шыққан «Абай» журналының 1–2-сандарында жарияланған «Тәрбие» мақаласында баланы тәрбиелеуде өз елінің әдет-ғұрпы мен салт-санасын үйретудің, қоршаған ортамен таныстырудың маңызын атап өтті. Ал 1924 жылы Орынборда жарияланған «Тәрбие жетекшісі» еңбегінде тарих пәнінің мәнін айрықша көрсетіп, оны қай сыныптан бастап оқыту керектігіне тоқталды.

Бұл идеяларды кеңестік кезеңде Қазақстан мектептерінде толық іске асыруға мүмкіндік берілмеді. Дегенмен уақыт өте келе, әсіресе бастауышта жергілікті тарихты оқыту және интеграциялық курс ұсыну жөніндегі ойларының өміршең екенін тәжірибе дәлелдеді.

1920-жылдардың соңы – 1930-жылдар: саяси қысым және тарихты қайта құру

Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында тарихты, соның ішінде өз ұлтының тарихын оқыту туралы пікір айтқан зиялылар болғанымен, 1920-жылдардың екінші жартысынан бастап мұндай пікірлер сирей түсті. Бұған саяси себептер әсер етті: осы кезеңнен бастап бүкіл елде, соның ішінде Қазақстанда да саяси қуғын-сүргін күшейді.

1930-жылдардың басында мектеп оқу жоспарларындағы тарих пәнінің рөлі, бағдарламалар мен оқулықтар, оқыту әдістемесін жасау мәселелері төңірегінде үлкен пікірталас жүрді. Көп ұзамай тарихты оқыту жүйесі мемлекет пен коммунистік идеологияның талаптарына көбірек сәйкестендірілді.

1936–1939: «КСРО тарихының қысқаша курсы» және Қазақстан туралы алғашқы үзінділер

1936 жылы 3–4-сыныптарға арналған «КСРО тарихының қысқаша курсы» жарық көрді. 1939 жылы бұл кітап қазақ тіліне аударылып, қазақ мектептерінде пайдаланыла бастады. Бұл — кеңестік оқулықтар ішінде қазақ тарихына қатысты материал (өте аз көлемде болса да) енгізілген алғашқы оқулықтардың бірі еді.

Оқулық бірнеше рет қайта басылғанымен, Қазақстан тарихына қатысты үзінділер өзгеріссіз қалды. Сол кезеңдегі ғылым деңгейіне байланысты кейбір тұжырымдар дәл емес еді (мысалы, қазақтарды жай ғана «мал баққан» деп сипаттау, «үш жүзді» дербес «мемлекет» ретінде беру). Дегенмен патшалық Ресейдің отарлау саясаты, қамалдар салып әскер ұстауы және оған қарсы халық көтерілістерінің болуы сияқты маңызды құбылыстар тарихи шындыққа жақын бағаланған.

1934: Қазақ КСР тарихы бағдарламасы және С. Асфендияров еңбегі

1934 жылы Қазақстан Халық ағарту халық комиссариатының алқасы орта мектептің жетінші оқу жылы үшін Қазақ КСР тарихының бағдарламасын бекітті. Бағдарлама сол жылы жарық көрген бағдарламалар жинағында жарияланды. Кіріспеде Қазақ тарихы дүние жүзі тарихы сабақтарына қосымша ретінде өтілетіні және оған шамамен 24 сағат бөлінетіні көрсетілді.

Бағдарлама саяси тұрғыдан күрделі кезеңде коммунистік идеология талаптарына сәйкес жазылды. Соған қарамастан бірқатар ірі оқиғаларға салыстырмалы түрде объективті баға берілді: Қазақстанның Ресей империясы тарапынан жаулап алынуы және отарлануы айтылды, ал Кенесары бастаған қозғалыс ұлт-азаттық қозғалыстар қатарына енгізілді.

Бағдарламаға жазылған алғысөзде курс проф. Санжар Асфендияровтың оқу құралы негізінде оқытылатыны көрсетілді. «Қазақстан» баспасынан 1934 жылы шығатын оқулықтар тізіміне 6–7-сыныптарға арналған Қазақ тарихы да енгізілді және көп ұзамай кітап жарық көрді. Бірақ 1930-жылдары бұл бастама бағдарлама мен оқулық шығарумен шектеліп, курс мектептерде кең көлемде тұрақты оқытылмады.

Асфендияровтың «Қазақстан тарихының очерктері»: мазмұн және маңызы

С. Асфендияровтың «Қазақстан тарихының очерктері» үш тараудан тұрды: Қазақстанның көне дәуірі (Орталық және Орта Азия контексі), Қазақ хандығының шығуы, патша өкіметінің жаулап алуы және оған қарсы бұқаралық қозғалыстар, сондай-ақ Қазақстанның отар ретіндегі жағдайы (жер саясаты, 1905 жылғы революцияның әсері, 1914 жыл және көтерілістер).

Осы мазмұнның өзі-ақ автордың Қазақстан тарихының бірқатар елеулі мәселелерін салыстырмалы түрде объективті талдауға ұмтылғанын аңғартады.

Орталық оқу құралдары және Қазақстан материалының үлесі

«КСРО тарихының қысқаша курсы» оқулықтарына арналған бәйгеде бірінші сыйлық алған бұл кітап өз кезеңі үшін сапалы оқулық саналды: тілі жеңіл, мазмұны тартымды болды. Сол авторлар тобының жетекшісі проф. А. В. Шестаковтың басшылығымен дайындалған «В помощь изучающим историю СССР» жинағының I бөлімі ежелгі заманнан XVIII ғасырдың соңына дейінгі кезеңді қамтып, Қазақстан мен Орта Азия халықтарына қатысты материалдарды да енгізді (түріктер, ғұндар, Дешті Қыпшақ, моңғол жаулаушылығы, Алтын Орда, XVI–XVII ғасырлардағы Қазақ ордалары, XVIII ғасырдағы Қазақстан, көтерілістер).

Алайда жинақтың XIX ғасырдың басынан XX ғасырдың 40-жылдарына дейінгі кезеңді қамтуы тиіс екінші бөлімі жарық көрмей қалды, ал бірінші кітап қазақ тіліне аударылмады. Соған қарамастан, оның жариялануы Қазақстан мектептеріндегі тарихшы мұғалімдерге қосымша сүйеніш болғаны анық.

1940-жылдар: жаңа оқулықтар, соғыс жағдайындағы тәрбие және әдістеменің өсуі

1940-жылдардың орта шенінде редакциясын А. М. Панкратова басқарған 8–10-сыныптарға арналған КСРО тарихының үш оқулығы жарық көріп, қазақ тіліне аударылып республика мектептерінде оқытылды. Бұл оқулықтар тарихтан білім беруді жақсартуға ықпал етті. Оларда Қазақстан тарихынан шамамен он шақты тақырып қамтылды: Қазақ хандығының құрылуы, XIV–XVI ғасырлардағы Орта Азия, XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақтар, Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев, 1916 жылғы көтеріліс және Амангелді Иманов, Орта Азия мен Қазақстанды азат ету.

Осы кезеңде тарих пәнін оқытуды жетілдіру туралы орталық баспалардан шыққан ғылыми-әдістемелік еңбектер Қазақстан мектептерінде әдістеменің жетіле түсуіне әсер етті. Алғашқы бағдарламалар мен әдістемелік кітапшалар да жариялана бастады (мысалы, С. Асфендияровтың 1934 жылғы бағдарламасы; С. Бақшиловтың 1941 жылғы «Тарих сабағын оқытудағы кейбір мәселелері» және т.б.).

1940–1950-жылдар: соғыс жылдарының ықпалы және фактология мәселесі

1940–1950-жылдары тарихты оқытуда ерекше бір бағыт айқындалды: соғыс жылдары КСРО тарихының кеңес дәуірін оқытуға, әскери-патриоттық және интернационалдық тәрбиеге, халықтардың бостандық пен тәуелсіздік жолындағы күресіне, сондай-ақ ынтымақтастық пен достық идеяларын көрсетуге ерекше мән берілді.

Алматыда А. М. Панкратованың басшылығымен 1942 жылы жарық көрген «Ұлы Отан соғысы жылдарында тарихты оқыту» атты екі кітапша мектеп оқушыларын отаншылдыққа тәрбиелеуге үлес қосты.