ДУЛАТОВ МІРЖАҚЫП
Міржақып Дулатов: ояну дәуірінің үнін асқақтатқан тұлға
Дулатов Міржақып (1885–1935) — қазақтың аса көрнекті ағартушысы, қоғам қайраткері, ақын, жазушы, жалынды көсемсөз шебері. Оның өмірі мен қызметі халықты білімге, сергектікке, еркіндікке бастау идеясымен тұтасып жатыр.
Балалық шағы мен тәрбиесі
Міржақып бұрынғы Торғай уезінің Сарықопа болысының үшінші ауылында дүниеге келеді. Әкесі Дулат — аймаққа аты шыққан шебер адам: ер-тұрман жасап, етік пен мәсі тіккен. Анасы Дәмеш — ойын-тойдың сәні болған, әншілік өнерімен танылған жан.
Ол анасынан екі жасында, әкесінен он екі жасында айырылып, ағасы Асқардың қолында тәрбиеленеді. Асқар марқұм әке аманатына адал болып, інісінің оқуын жалғастырып, білім алуына ерекше көңіл бөледі.
Ауыл мұғалімі атанған зерделі жас ауыл өмірін іштен көріп, тұрғындардың ауыр тұрмысын, теңдігі жоқ аянышты хәлін сезініп, халқының жоғын жоқтауға серт байлайды.
Халықты оятуға шақырған сөз
Халық ісіне бар болмысымен берілген Міржақып: «Қалғанша жарты жаңқам мен сенікі, Пайдалан шаруаңа жараса, алаш!» деп үн қатады. Өз бетінше талаптанып, білім жинап, орыс тілін жетік меңгеруі оның көкжиегін кеңейтті. Озық ойлы орыс зиялыларының еңбектерімен танысу арқылы ол заманның беталысын ерте аңғарды.
Кең даласында бейқам тірлік кешкен халқына ол жырымен үн қатты:
«Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер жасты»
Ол үшін халық еркіндігінің басты шарты — түнек болып торлаған ұйқыдан ояну, дүр сілкініп, надандықтан арылу еді. Сондықтан да «Оян, қазақ!» ұраны оның рухани миссиясына айналды.
Ахаң мен Жахаңа айналған егіз үн
Міржақыптың үні қалың ұйқыдағы елді оятуды мұрат еткен рухани ағасы Ахмет Байтұрсынұлының үнімен қатар естілді. Тағдыр талқысымен екеуі екі жақта жүрсе де, қуғын көріп, қамауға алынса да, олардың халықты серпілткен сөзі үзілмей, қазақ даласына тарады.
Бір мұрат
Екі атадан туса да, ел мүддесі оларды бауырластырды: ойлағаны — халық қамы, сөйлеткені — халық мұңы.
Халықтың атауы
Ел оларды жанашыр жақыным деп танып, жұбын жазбай «Ахаң, Жахаңа» деп бірге атады.
Қуғын-сүргін зобалаңында оларды халық жауы атандырып, атын өшіруді көздеген озбыр саясатқа қарамастан, жұрт олардың асыл есімін ұмытпады: жүрегінде сақтап, ардақ тұтты.
Шығармашылық пен қызметтің тұтастығы
Ерте оянып, ерте есейген, өр мінезді Міржақып күрес шебінің алдыңғы қатарынан көрінді. Жалынды сөзімен де, тындырымды ісімен де, жеке болмысымен де кейінгі жастарға ықпал етіп, халық ісіне адал берілуге үндеді.
Оның публицистикалық толғауларынан шағын өлеңдеріне дейін, «Бақытсыз Жамал» романынан газет-журналдардағы мақалаларына дейінгі еңбегі халық мүддесіне арналды. Сонымен бірге ол Ахмет Байтұрсынұлы секілді жас ұрпақты тәрбиелеу мәселесіне көп көңіл бөліп, пайдалы әдет-ғұрыпты сақтау мен елін-жерін сүйетін мінез қалыптастыруға күш салды. Жазушылық пен қоғамдық қызметке педагогтік міндетті қатар арқалауы — халыққа деген берік сүйіспеншілігінің айғағы.
«Ем таба алмай дертіңе мен ертеден,
Сол бір қайғың өзегімді өртеген.
Тырп етпейсің бас көтеріп көрпеден,
Еңсең неге түсті мұнша, елім-ай»
Ел бейнетіне өгіз болып жегіліп, ертеңі үшін жанын қиған қайраткердің осы жолдары оның жан күйзелісін ғана емес, халқы үшін жауапкершілікті жүрекке жүк еткен азаматтық болмысын да айқын танытады.