ШОҚАЙҰЛЫ МҰСТАФА
Шоқайұлы Мұстафа (1886–1941): отаршылдыққа қарсы күрескер және түркістандық саяси эмиграцияның негізін қалаушы
Шоқайұлы Мұстафа — отаршылдықтың озбыр саясатына қарсы қоғамдық қозғалыстардың көрнекті көсемдерінің бірі. Ол Түркістан халықтары арасында тарихта тұңғыш рет демократиялық Еуропаның төрінде түркістандық саяси эмиграциялық қызметтің негізін қалаған тұлға ретінде танылды.
Қысқаша деректер
- Туған жылы
- 1886
- Қайтыс болған жылы
- 1941
- Туған жері
- Бұрынғы Ақмешіт уезі, Шоқай ауылы (қазіргі Қызылорда өңірі)
- Негізгі бағыты
- Азаттық идеясы, саяси күрес, эмиграциялық қызмет
Тегі, отбасы және тәрбиесі
Мұстафа Шоқай бұрынғы Ақмешіт (қазіргі Қызылорда) уезіне қарасты Шоқай ауылында дүниеге келген. Ол Орта жүздің Қыпшақ тайпасының Торы тармағына жататын Шашты руынан тараған текті әулеттің ұрпағы еді.
Атасы Торғай Сыр қазақтары Ресей патшалығының қол астына толық кірмей тұрған кезеңде Хиуа ханының уәлиі болған. Әкесі Шоқай — дала қазақтары арасында мәдениетімен, парасатымен ерекшеленген, елге беделді би. Ол отырықшылықты дамытып, бау-бақша салдырып, егін егіп, кірпіш үй тұрғызған.
Анасы Бақты да текті әулеттен шыққан. Ел басына күн туған шақта ол әкесімен бірге шайқасқа қатысып, барлаушылық қызмет атқарғаны айтылады. Бейбіт күндері өлең жазып, дастандар жырлаған.
Отаршылдықпен ерте бетпе-бет келуі
Мұстафа отаршылдықтың өктемдігін, әділетсіздігін жастайынан көріп өсті. Өз басы бұл қиянаттың ашық көрінісіне Ташкентте гимназияны «өте жақсы» бағамен тәмамдаған сәтте тап болды: оған берілуі тиіс алтын медаль генерал Самсоновтың шешімімен берілмей, оқу үлгерімі төмен орыс баласына жазылады. Мұстафаға күміс медаль ұсынғанымен, ол марапаттан мүлде бас тартады.
Петербор кезеңі: білім, құқық және қоғамдық қызмет
Мұстафаның терең білім алуы, саяси көзқарасының қалыптасуы және қоғамдық күреске шыңдалуы Петербор университетінің заң факультетінде оқыған жылдарынан басталады. Ол гимназияда да, кейін университетте де жергілікті әкімшіліктен жапа шеккен жерлестерінің атынан арыз-шағым жазып, олардың әділдікке жетуіне көмектесті. Кейбір күрделі істер бойынша мәселені Сенаттың алдына дейін көтеруге мәжбүр болған жағдайлар да кездескен.
Оның ұстанымы айқын еді: азаттыққа жету үшін езілген халықтар тізе қосуы керек. Бұл ойынан ол өмірінің соңына дейін айныған жоқ.
IV Мемлекеттік Дума және жалпы мұсылмандық идея
Мұстафаның алғашқы ірі қоғамдық қызметі — 1914 жылы Әлихан Бөкейхановтың ұсынысымен IV Мемлекеттік Думадағы Мұсылман фракциясының хатшылығына келуі. Бұл жұмыс оны Ресейдегі саяси қайраткерлермен, Дума депутаттарымен жақын араластырып, іс жүзінде жалпы мұсылмандық және жалпы түркістандық идеяларды қолдауға кең мүмкіндік берді.
1917 жыл: үміт, бөліну және Түркістан автономиясы
1917 жылғы Ақпан төңкерісін Мұстафа Петерборда пікірлес серіктерімен бірге қуана қарсы алды. Патша үкіметінің құлауы оларға бостандыққа апаратын жол ашқандай көрінді. Ол Әлихан Бөкейханов секілді отандастарымен бірлесе отырып, ұлттық қозғалыстың жетекші тұлғаларының біріне айналды.
Алайда тарихи мүмкіндік туған шақта Түркістан мұсылмандары тұтастай бірлік көрсете алмады: олар консервативті және прогресшіл бағыт болып екіге бөлінді. Қазан төңкерісінен кейін билікті қолға алған Түркістан жұмысшы-шаруа кеңестерінің үкіметі бұл екі топтың саяси бірлікке келуіне барынша бөгет жасады.
Прогресшіл бағыттың басында тұрған Мұстафа Шоқай осы кезеңде құрылған Түркістан автономиясының Уақытша үкіметінде сыртқы істер министрі болды. Мұхамеджан Тынышбаев отставкаға кеткеннен кейін, Бас министр міндетін де атқарды. Сол уақытта ол Өлкелік Қазақ кеңесінің төрағасы ретінде де танылды. Сонымен қатар 1917 жылдың шілдесінде Орынборда өткен I Бүкілқазақтық құрылтайдан соң құрылған «Алаш» партиясының мүшесі еді.
Қоқан қырғыны және аман қалу
Ташкенттегі жұмысшы-солдат депутаттарының үкіметі өзін жалғыз заңды билік иесі санады да, Қоқандағы Мұсылман автономиясына қарсы қанды қырғын ұйымдастырды. Большевиктердің ойранынан зорға қашып құтылған Мұстафа кейін Иргаш Құрбашы тобының қолына түсіп, өліммен бірнеше рет бетпе-бет келеді. Соның бәрінен аман қалады.
Эмиграция: қаржысыздыққа қарамастан тоқтаусыз еңбек
Бұдан кейін басталған эмиграциядағы өмірі ауыр сынақтарға толы болды. Жат жерде қаржы-қаражатсыз жүргеніне қарамастан, ол тынымсыз саяси, ғылыми және баспагерлік жұмыстармен айналысты. Бұл — Мұстафа Шоқайдың өз халқының тәуелсіз болашағы үшін білек сыбанып, ымырасыз күреске түскен жылдары еді.
Неміс лагерьлері және ар-ождан дауысы
Өмірінің соңғы кезеңінде, тамыздың басынан қарашаның соңына дейін, Мұстафа Германиядағы бірнеше лагерьді аралап, тұтқындағы ондаған мың түркістандықпен кездеседі. Ол оларды өлім тұзағынан арашалап қалуды өзінің ең басты борышы санады.
Хаттан үзінді (мазмұны бойынша)
Германияның билік орындарына жолдаған хатында ол немістердің «ең мәдениетті халық» деген өз бағасына қарсы тұрып, тұтқындардың көрген азабын мәдениетпен қабыспайтын қасірет ретінде сипаттайды. ХХ ғасырда өмір сүре отырып, қатыгездіктің XIII ғасырдағы қиянаттан да асып түскенін айтып, мұндай жағдайда «мәдениетті халықпыз» деуге хақ жоқ екенін қатаң мәлімдейді.
Хатты тапсырған СС офицері «пікіріңді тым тура айтыпсың» дегенде, Мұстафа: егер осы үшін ату немесе асу жазасын берсеңіздер де қарсылығым жоқ, мұндай «мәдени қоғамда» өмір сүргеннен гөрі өлгенім артық деген мазмұнда жауап қатқан.
Бұл деректер Мұстафаның адал жары Мария Яковлевна арқылы жеткен.
Қайтыс болуы және мәңгілік мекені
Мұстафа Шоқай 1941 жылы Берлиндегі «Виктория» ауруханасында құпияға толы жағдайда қайтыс болды. Оның сүйегі Берлин қаласындағы мұсылмандар зиратында жерленген.