Мемлекеттік бюджеттің экономикалық мәні мен рөлі
Мемлекеттік бюджеттің экономикалық мәні
Қаржылық байланыстардың орасан зор әр алуандығында ортақ белгілері бар оқшау салаларды бөліп көрсетуге болады. Соның бірі — мемлекеттің шаруашылық жүргізуші субъектілермен және халықпен қалыптасатын қаржы қатынастары. Бұл қатынастар жалпы қоғамдық өнімді құндық бөлудің ерекше саласын құрайды әрі қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыруға арналған орталықтандырылған ақша қорын қалыптастырумен және пайдаланумен байланысты.
Негізгі ұғым
Қаржы қатынастарының осы жиынтығы «мемлекеттік бюджет» ұғымының экономикалық мазмұнын білдіреді.
Экономикалық қатынастардың жиынтығы ретіндегі мемлекеттік бюджет объективті сипатқа ие. Оның бөлудің дербес сферасы ретінде өмір сүру қажеттілігі ұлғаймалы ұдайы өндірістің талаптарымен, мемлекеттің табиғаты және функцияларымен байланысты. Бұл, өз кезегінде, тиісті орталықтандырылған ресурстарды қажет етеді.
Ақша қаражаттарын орталықтандыру бүкіл ұлттық шаруашылық ауқымында үздіксіз айналымды ұйымдастыру, экономиканың жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін қажет. Қазіргі кезеңде орталықтандырылған қаржы ресурстары мемлекетке қоғамдық өндірістің қажетті қарқыны мен үйлесімін қамтамасыз етуге, салалық және аумақтық құрылымды жетілдіруге, басым бағдарламаларды қаржыландыруға, сондай-ақ ірі әлеуметтік өзгерістерді жүргізуге мүмкіндік береді.
Шоғырландыру
Қаржыны орталықтандыру арқылы қаражат экономикалық және әлеуметтік дамудың шешуші бағыттарына жинақталады.
Саясатты іске асыру
Мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік саясатын табысты жүзеге асыруға қажетті жағдайлар қалыптасады.
Қоғамдық мақсат
Бюджет жалпымемлекеттік қажеттіліктерді қанағаттандыруға қызмет ететін экономикалық категория ретінде көрінеді.
Бюджет қатынастарының ерекшеліктері
Қаржы қатынастарының белгілі бір жиынтығы ретінде мемлекеттік бюджетке жалпы қаржы категориясынан ажырататын белгілер тән. Бюджет қатынастары бөлгіштік сипатта болады, әрқашан ақша нысанында жүзеге асырылады және мақсатты ақша қорларын қалыптастырумен әрі пайдаланумен қатар жүреді.
Мемлекеттік бюджеттің үш айрықша белгісі
- 1 Мемлекет тарапынан жалпы қоғамдық өнімнің бір бөлігін оқшауландырумен және оны қоғамдық қажеттіліктерге жұмсаумен байланысты бөлгіштік қатынастардың ерекше экономикалық нысаны.
- 2 Материалдық өндіріс қаржысынан және өндірістік емес сфера қаржысынан айырмасы — оның құнды салалар, аумақтар, секторлар және қоғамдық қызмет салалары арасында қайта бөлуге бағытталуы.
- 3 Құндық бөліністің қоғамдық өнімнің тауар нысанындағы қозғалысымен тікелей байланысты емес стадиясын білдіреді және белгілі бір үзіліспен жүзеге асады; ал қаржы қатынастары материалдық өндірісте де, өндірістік емес сферада да тауар-ақша қатынастарымен тығыз ұштасады.
Бюджеттік қор: материалдық негіз және қозғалыс логикасы
Мемлекеттік бюджет кез келген экономикалық категория сияқты өндірістік қатынастарды білдіреді және соған сәйкес нақты материалдық-заттық нысанда көрінеді: бюджет қатынастары мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорында, яғни бюджеттік қорда заттанады. Нәтижесінде қоғамдағы нақты экономикалық процестер мемлекеттің жұмылдыратын және пайдаланатын ақша ағымдары арқылы айқындалады.
Анықтама
Бюджеттік қор — қоғамдық өнім мен ұлттық табыстың құндық бөліністің белгілі стадияларынан өткен, ұлғаймалы ұдайы өндіріс, халыққа әлеуметтік-мәдени қызмет көрсету, қорғаныс және басқару қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін мемлекетке түсетін бөлігінің қозғалысын білдіретін объективті экономикалық нысан.
Бюджеттік қордың қалыптасуы мен пайдаланылуы құнды бөлу және қайта бөлуге байланысты оның қозғалыс процесін көрсетеді.
Бюджет саясатының мазмұны мен міндеттері
Экономикалық категория ретінде мемлекеттік бюджет — мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорын жасау және оны ұдайы өндіріс пен қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыруға пайдалану арқылы қоғамдық өнім құнын бөлу және қайта бөлу процесінде мемлекет пен қоғамдық өндірістің басқа қатысушылары арасында пайда болатын ақша қатынастары.
Негізгі функциялар
- Бөлу функциясы
- Бақылау функциясы
Бөлгіштік функцияның қосалқы бағыттары
- Ұлттық табыс пен жалпы ішкі өнімді қайта бөлу
- Экономиканы мемлекеттік реттеу және ынталандыру
- Әлеуметтік саясатты қаржымен қамтамасыз ету
- Орталықтандырылған қорды жасау мен пайдалануға бақылау
Мемлекеттік бюджет — негізгі қаржы жоспары
Мемлекеттік бюджетте қоғамдағы экономикалық процестердің барлығы бейнеленеді. Сонымен қатар онда негізгі қаржы институттарының — салықтардың, мемлекеттің шығыстарының, мемлекеттік кредиттің, мемлекеттік қарыздардың және басқа да тетіктердің — шоғырланған көрінісі бар. Осыған байланысты бюджет мемлекеттің негізгі қаржы жоспары ретінде сипатталады.
Жоспарлау көкжиегі
Бюджет белгілі бір кезеңге, әдетте бір жылға жасалады. Ол кірістер мен шығыстарды, сондай-ақ орталықтандырылған қаржы ресурстарының шешуші бөлігінің қозғалысын айқындайды.
Елдің негізгі қаржы жоспарының көрсеткіштері Парламент жыл сайын қабылдайтын республикалық бюджет туралы заңға сәйкес міндетті түрде орындалуға тиіс.
Мемлекеттік бюджет ұлттық экономиканы басқарудың басты механизмдерінің бірі болып саналады. Ол экономиканы бюджеттік механизм арқылы — яғни орталықтандырылған ақша қорын жасау мен пайдаланудың нысандары және әдістері арқылы — реттейді. Реттеу орталықтандырылған қордың көлемін анықтау, оны қалыптастыру мен бөлудің тәсілдерін белгілеу, сондай-ақ бюджетті орындау барысында ресурстарды қайта бөлу арқылы жүзеге асырылады.
Құқықтық қыр
Мемлекеттік бюджет, мәні жағынан, мемлекет қабылдайтын заң актілерінің бірі ретінде рәсімделеді (мысалы, келесі қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заң).
Қайта бөлу ауқымы және әлеуметтік бағдар
Мемлекеттік бюджет — ұлттық табыс пен жалпы ішкі өнімді қайта бөлудің негізгі құралы. Бюджеттің шығыс бөлігі арқылы ұлттық табыстың шамамен 30%, жалпы ішкі өнімнің 20%, жалпы қоғамдық өнімнің 10% бөлігі бөлінеді және қайта бөлінеді.
Бюджет Қазақстанның бүкіл аумағында өндіргіш күштерді неғұрлым ұтымды орналастыру, экономика мен мәдениетті көтеру талаптарын ескере отырып, салааралық және аумақтық қайта бөлуге пайдаланылады. Нарықтық механизмге көшу жағдайында бюджет қаражаттары, ең алдымен, экономиканың құрылымын қайта құруға, кешенді мақсатты бюджеттік бағдарламаларды қаржыландыруға, ғылыми-техникалық әлеуетті арттыруға, әлеуметтік дамуды жеделдетуге және халықтың ең аз қамтылған топтарын әлеуметтік қорғауға бағытталуы тиіс.
Реттеу және ынталандыру
Шығыстар мен салықтар арқылы бюджет экономика мен инвестицияларды реттеудің және өндіріс тиімділігін арттырудың маңызды құралына айналады.
Әлеуметтік басымдықтар
Табысы төмен топтарды (зейнеткерлер, мүгедектер, аз қамтылған отбасылар) қолдау, сондай-ақ денсаулық сақтау, білім беру және мәдениет салаларының тұрақты жұмысын қамтамасыз ету.
Даму бағдарламалары
Ғылыми-техникалық әлеуетті күшейту, құрылымдық жаңғырту және кешенді мақсатты бағдарламаларды қаржыландыру.
Қаржылық жоспарлау және бюджеттік бақылау
Қаржылық жоспарлау процесінде бюджет ұлттық шаруашылық салаларына және өндірістік емес сфера мекемелеріне елеулі ықпал етеді. Мемлекеттің ақша қорын жасау және пайдаланудың негізгі қаржы жоспары бола отырып, бюджет барлық кәсіпорындармен және ұжымдармен тығыз байланыста әрекет етеді.
Бюджеттік жоспарлау және бюджетті атқару барысында ұлттық шаруашылықтың қаржы-шаруашылық қызметіне бақылау жүргізіледі. Нарықтық қатынастарға көшу жағдайында ресурстарды жұмылдыру және оларды пайдалану процесінде бюджеттік бақылаудың маңызы одан әрі арта түседі.
Түйін
Мемлекеттік бюджет — бір мезгілде экономикалық категория, орталықтандырылған ақша қоры, негізгі қаржы жоспары, бюджеттік механизм арқылы реттеу құралы және құқықтық акт ретінде көрінетін көпқырлы жүйе.