Бюджет жүйесі және бюджет құрылысы
Бюджет құрылымы және бюджет жүйесінің мәні
Мемлекеттік органдар өз функцияларын тиімді орындауы үшін басқарудың барлық деңгейлерінде тиісті қаржылық база болуы тиіс. Осы мақсатта әр елде аймақтардың шаруашылығын, әлеуметтік саланы, әрбір әкімшілік-аумақтық бірліктерді абаттандыруды, заң шығарушы билікті, басқару аппаратын ұстауды және өзге де шараларды қаржыландыру үшін ақша ресурстарын жұмылдыруды қамтамасыз ететін бюджеттер тармақтарының желісі құрылады.
Бюджеттердің жекелеген түрлерінің кірістері мен шығыстарын қалыптастыру және оларды теңдестіру процесінде заңмен реттелетін белгілі бір қаржылық өзара қатынастар пайда болады. Осы элементтердің барлығы — бюджет жүйесін ұйымдастыру мен құру қағидаттары, оның буындарының өзара қатынастары мен байланысының ұйымдық нысандары, сондай-ақ бюджет құқықтарының жиынтығы — бюджет құрылысын құрайды.
Негізгі ұғым
Бюджет жүйесі — экономикалық қатынастарға және құқықтық нормаларға негізделген, түрлі деңгейлердегі бюджеттердің жиынтығы.
Әлемдік тәжірибедегі бюджет жүйелерінің айырмашылықтары
Әр түрлі елдерде бюджет құрылысы мемлекеттің құрылымына, аумақтық-әкімшілік бөлінісіне, экономиканың ерекшеліктеріне және басқа да айрықша белгілеріне байланысты қалыптасады. Сондықтан бюджет жүйелері құрылымы мен бюджет түрлерінің саны жағынан да әркелкі болуы мүмкін. Бюджет жүйесінің құрамы көбіне елдің ұлттық-мемлекеттік құрылымымен анықталады.
Федеративтік мемлекет
Федеративтік құрылымы бар мемлекеттерде бюджет жүйесі, әдетте, үш буыннан тұрады:
- Мемлекеттік (федералдық, орталық) бюджет
- Федерация мүшелерінің бюджеттері (мысалы: АҚШ-та — штаттар, Германияда — жерлер, Канадада — провинциялар, Ресейде — федерация субъектілері)
- Жергілікті бюджеттер
Унитарлық мемлекет
Унитарлық мемлекеттерде, әдетте, екі буынды бюджет жүйесі қолданылады:
- Орталық бюджет
- Көптеген жергілікті бюджеттер
Орталық бюджеттің реттеуші рөлі
Екі жағдайда да бюджеттердің оқшаулануы мен дербестігі әр түрлі деңгейде болуы мүмкін. Дегенмен, әлеуметтік-экономикалық процестерді басқаруды орталықтандыру деңгейіне байланысты төменгі бюджеттерге қатысты белгілі бір реттеуші рөл, әдетте, орталық бюджетте сақталады.
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі: унитарлық модель
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі бюджет құрылымының унитарлық типімен сипатталады. Себебі Қазақстан — федералды емес, басқарудың президенттік нысаны және сайланатын Парламенті бар унитарлық мемлекет.
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі экономикалық қатынастарға және тиісті құқықтық нормаларға негізделген әр түрлі деңгейлердегі бюджеттерді қамтиды. Қазақстанда жиынтығында мемлекеттік бюджетті құрайтын республикалық бюджет пен жергілікті бюджеттер дербес жұмыс істейді.
Тарихи өзгерістер және тәуелсіздік кезеңі
1991 жылы Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі түбегейлі өзгерістерге ұшырады. Бұған дейін Қазақстанның мемлекеттік бюджеті, басқа одақтас республикалардың мемлекеттік бюджеттері сияқты, КСРО-ның мемлекеттік бюджетінің құрамына кірді. Ол одақтық бюджеттен, 15 одақтас республиканың мемлекеттік бюджеттерінен және мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру бюджетінен тұрды.
1970–1990 жылдардағы үлес салмақ (жалпы сипаттама)
- Одақтық бюджетке мемлекеттік бюджет ресурстарының жалпы ауқымының 50–52%-ы тиесілі болды.
- Республикалардың республикалық бюджеттерінде шамамен 35% шоғырланды.
- Жергілікті бюджеттердің қарамағында шамамен 15% болды.
Республикалық бюджет: анықтамасы және мақсаттары
Қазақстан Республикасы мемлекеттік бюджетінің негізгі бөлігі республикалық бюджетте шоғырланған. Республикалық бюджет — түсімдер мен бюджет тапшылығын қаржыландыру есебінен қалыптастырылатын және Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңнамалық актілері жүктеген міндеттерді жүзеге асыру үшін Үкімет айқындайтын республикалық бюджет бағдарламаларын қаржыландыруға арналған, Қазақстан Республикасының заңымен бекітілетін орталықтандырылған ақша қоры.
Қысқаша түйін
Бюджет құрылымы мемлекеттің саяси-әкімшілік ұйымына тәуелді қалыптасады, ал бюджет жүйесі түрлі деңгейдегі бюджеттерді біріктіретін негізгі институционалдық тетік ретінде қаржы ресурстарын жұмылдыру мен бөлуді қамтамасыз етеді.