АЙМАУЫТОВ ЖҮСІПБЕК
Жүсіпбек Аймауытов: өмір жолы мен әдеби мұрасы
Аймауытов Жүсіпбек (1889–1931) — қазақтың көрнекті жазушысы, ұлттық әдебиетті қалыптастырған ірі тұлғалардың бірі. Ол Павлодар облысы, Баянауыл ауданына қарасты бұрынғы «Қызыл ту», қазіргі Жүсіпбек Аймауытов ауылында дүниеге келген.
Негізгі деректер
- Өмір сүрген жылдары
- 1889–1931
- Туған жері
- Баянауыл, Павлодар өңірі
- Қызмет салалары
- әдебиет, баспасөз, ағарту ісі
- Мұрасының жанрлық ауқымы
- роман, повесть, пьеса, өлең, сын, аударма
Білім жолы және қалыптасуы
Жүсіпбек әуелі ауыл молдасынан сауат ашып, кейін 1907 жылдан бастап Баян ауылындағы орыс мектебінде оқиды. Одан соң Керекудегі (Павлодар) қазыналық ауыл шаруашылық мектебінде және екі кластық орыс-қазақ мектебінде білімін жалғастырады. 1914–1919 жылдары Семей мұғалімдер семинариясын тәмамдап, ағарту ісіне жақындай түседі.
Қоғамдық қызметі және баспасөздегі еңбегі
Семейде Алаш қозғалысы қайраткерлерімен араласып, «Абай» журналын шығаруға атсалысады. Осы кезеңде Қаныш Сәтпаевпен, Мұхтар Әуезовпен танысады. 1919 жылы Алашордадан бөлініп, Коммунистік партия қатарына өтеді. 1920 жылы Қазақстан Кеңестерінің Құрылтай съезіне делегат болып қатысып, Қазақ АКСР Халық ағарту комиссариаты комиссарының орынбасары қызметіне тағайындалады.
Қызмет жолының қысқаша хронологиясы
1920–1929 жылдар аралығындағы негізгі қызметтері
-
Қазақ АКСР Халық ағарту комиссариаты
1920
Комиссардың орынбасары.
-
Семей губерниялық оқу бөлімі
1921
Меңгеруші.
-
«Қазақ тілі» газеті, Қарқаралы
1922–1924
Редактор; мектеп мұғалімі.
-
«Ақ жол» газеті, Ташкент
1924–1926
Бөлім меңгерушісі.
-
Шымкент педагогикалық техникумы
1926–1929
Директор.
Қуғын-сүргін және ақталған мұра
1929 жылы «ұлтшылдық ұйыммен байланысы бар» деген айып тағылып, тұтқындалады. Ұзақ тергеуден кейін 1931 жылы сырттай ату жазасына кесілгені жөнінде үкім шығарылады.
Жазушының мол мұрасын кейін М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғалымдары жинақтап, ғылыми сараптамадан өткізіп, 1996–1999 жылдары бес томдық етіп жарыққа шығарды. Осылайша қазақ оқырманы әйгілі суреткер шығармаларымен алпыс жылдан астам уақыт өткен соң қайта қауышты.
Шығармашылық әлемі: жанрлар мен туындылар
Жүсіпбек Аймауытов қысқа ғұмырында әдебиеттің әр алуан жанрында өнімді еңбек етіп, құнарлы да мәнді шығармалар қалдырды. Бес томдық жинағына өлеңдері мен «Нұр күйі» поэмасы, пьесалары, әңгімелері, романдары мен повестері, балаларға арналған ертектері, сын мақалалары және аудармалары енген.
Проза
- «Қартқожа» романы
- «Ақбілек» романы
- «Күнікейдің жазығы» повесі
- Көптеген әңгімелері
Драма, поэзия және фольклорлық бағыт
- «Нұр күйі» поэмасы
- Өлеңдері
- Балаларға арналған ертектері
- Пьесалары: «Рабиға», «Мансапқорлар», «Сылаң қыз», «Ел қорғаны», «Қанапия–Шәрбану», «Шернияз»
Ғылыми-ағартушылық еңбектері
«Комплекспен оқыту жолдары»
Мұғалімдерге арналған әдістемелік көмекші құрал.
«Психология»
Оқулық.
Мұраның мәні мен өміршеңдігі
Жүсіпбек Аймауытов шығармалары — оның кесек дарын иесі екенін, гуманист суреткерлік болмысын және ұлтжандылық ұстанымын айқын танытатын құнды мұра. Туындыларында өзі өмір сүрген дәуірдің тынысы, қоғамның мұқтажы, ақ пен қараны ажыратуға ұмтылған ойшыл көзқарас бедерленеді.
Сонымен бірге көркемдік қуатының жоғары болуы, идеялық тұғырнамасының бекемдігі және сөз қолданыстағы шеберлігі оның шығармаларын уақыт өткен сайын қайта оқылатын, жаңа қырынан ашылатын өміршең дүниелер қатарына қосады.
Түйін
Аймауытов — қазақ әдебиеті мен ағарту ісінің тоғысқан тұсында тұрған, жанрлық ауқымы кең, көркемдік деңгейі биік мұра қалдырған тұлға. Оның шығармалары — дәуір айнасы ғана емес, адамгершілік пен ұлттық сананы терең пайымдататын рухани бағдар.