Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарының құрамы
Бюджеттің кірістері мен шығыстары: экономикалық мәні
Мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорын қалыптастыруы және пайдалануы бюджет арқылы жүзеге асады. Бюджеттің жұмыс істеуі ерекше экономикалық нысандар — бюджеттің кірістері мен бюджеттің шығыстары арқылы көрінеді. Бұл екі санат та құнды бөлудің дербес көздерін білдіреді және бюджеттің өзі сияқты объективті сипатқа ие.
Кірістердің қоғамдық арналымы
Кірістер мемлекетті қажетті ақша қаражаттарымен қамтамасыз етеді және мемлекеттік міндеттемелерді орындаудың қаржылық негізін қалыптастырады.
Шығыстардың қоғамдық арналымы
Шығыстар орталықтандырылған ресурстарды жалпы мемлекеттік қажеттіліктерге сәйкес бөледі және мемлекеттік саясаттың басымдықтарын іске асырады.
Кірістер мен шығыстардың құрамы мен құрылымы нақты әлеуметтік-экономикалық және тарихи жағдайларда жүргізілетін бюджет және салық саясатының бағыттарына тәуелді. Осыған байланысты мемлекет кірістерді қалыптастырудың және шығыстарды жұмсаудың қолайлы нысандары мен әдістерін қолданады.
Тарихи шолу: КСРО кезеңіндегі кірістердің негізі
Нарықтық қатынастарға көшкенге дейін КСРО-ның мемлекеттік бюджеті кірістерінің негізгі бөлігі мемлекеттік кәсіпорындардың ақша жинақтарына сүйенді. Бұл бюджет кірістерінің жалпы сомасының шамамен 90%-ын құрап, негізінен екі төлемнен тұрды: айналым салығы және пайдадан алынатын төлемдер. Аталған жүйе 1930 жылдан 1990 жылға дейін қолданылды.
1980 жылдары өндірістік қорлар, еңбек ресурстары және басқа факторлар үшін ақы түріндегі пайдадан алынатын нормативтік төлемдер енгізілгенімен, бұл өзгерістер жалпы төлемдер жүйесінің сипатын түбегейлі өзгертпеді: олар көбіне жеке кәсіпорындардың қызмет нәтижелеріне бағдарланды.
Қазақстан Республикасындағы бюджет құрылымы
Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджеті кірістерінің құрамы мен құрылымы қолданыстағы салық жүйесімен, сондай-ақ салыстырмалы түрде тұрақсыз сипаттағы салықтық емес түсімдермен айқындалады.
Бюджет жүйесі туралы заң бойынша құрылым
- 1 Түсімдер: кірістер; алынған ресми трансферттер (гранттар); бұрын бюджеттен берілген кредиттер бойынша негізгі борышты өтеу.
- 2 Шығыстар және кредит беру: шығыстар; кредит беру.
- 3 Бюджет тапшылығы (немесе профицит).
- 4 Тапшылықты қаржыландыру (немесе профицитті пайдалану).
Салықтық түсімдер
Бюджет кірістерінің негізгі әрі дәстүрлі көзі — салықтар және оларға баламалы төлемдер.
Салыққа жатпайтын түсімдер
Мемлекеттік мүлікті пайдаланудан, айыппұлдардан, алымдардан және басқа да түсімдерден құралады.
Капитал операцияларынан кірістер
Капиталмен жасалатын операциялар нәтижесінде қалыптасатын кірістерді қамтиды.
Ресми трансферттер және кредиттерді өтеу
Жоғарыдағы үш санат алынған ресми трансферттермен толықтырылады. Бұл — тауарлар мен қызметтер көрсетуді сатып алуға, кредит беруге немесе өтелмеген борышты төлеуге тікелей байланысты емес тегін және қайтарылмайтын төлемдер.
Бюджеттен берілген кредиттерді өтеу — бұрынғы жылдары қайтарымды негізде берілген бюджеттік кредиттер бойынша мемлекеттік және басқа шаруашылық жүргізуші субъектілерден бюджетке түсетін ақшалай қаражаттар.
Шығыстар, борышқа қызмет ету және несиелендіру
Бюджеттік шығыстар функционалдық топтар бойынша қаржыландырылады. Мемлекеттік борышқа қызмет ету шығыстары «Борышқа қызмет ету» функционалдық тобы аясында жүзеге асырылады: бұл ретте бюджеттік бағдарламалар әкімшілері ретінде мемлекеттік мекемелер (әкімдер аппараттары) және Қаржы министрлігі (қарыздар бойынша сыйақылар мен қарыздарды орналастыру үшін комиссиялық сыйақылар) айқындалады.
Кейін бюджетке өтеу түрінде қайтарылуға тиіс, басқа экономикалық бірліктерді несиелендіруге арналған қаражаттар «Несиелендіру» бөлімінде көрсетіледі.
Тапшылық пен профицит: анықтамалар және өлшемдер
Бюджет тапшылығы
Бюджет тапшылығы — шығыстар мен бюджеттен қайтарымды негізде бөлінген кредиттер көлемінің бюджетке түсетін түсімдердің жалпы сомасынан асып түсуі.
Бекітілген республикалық бюджет тапшылығы ұлттық валютамен және жалпы ішкі өнімге пайызбен көрсетіледі. Облыстық бюджеттер, Астана және Алматы қалалары бюджеттерінің тапшылығы ұлттық валютамен айқындалады.
Бюджет профициті
Бюджет профициті — бюджетке түсетін кірістер мен ресми трансферттер түсімдерінің және бұрын бюджеттен берілген кредиттер бойынша негізгі борышты өтеудің жалпы сомасының жалпы шығыстар мен қайтарымды негізде берілетін кредиттер ауқымынан асып түсуі.
Бекітілген профициттің көлемі ұлттық валютамен немесе жалпы ішкі өнімге пайызбен есептеледі.
Тапшылықты қаржыландыру және профицитті пайдалану
Мемлекеттік бюджеттің маңызды бөлігі — бюджет тапшылығын қаржыландыру. Ол ішкі және сыртқы мемлекеттік борышты өтеуге байланысты шығыстарды да қамтиды және екі түрлі мақсатта қолданылады:
- Тапшылық болған жағдайда — ішкі көздерден (Ұлттық банк, коммерциялық банктер, бағалы қағаздарды сату, есепке алу тетіктері, жыл басындағы бюджет қаражаты қалдықтары) және сыртқы қарыздар есебінен қаражат тарту.
- Профицит кезінде — жоспардан тыс түсімдерді, ең алдымен, мемлекеттік міндеттемелерді өтеуге немесе басым бюджеттік бағдарламаларды қосымша қаржыландыруға бағыттау.
Бюджеттік сыныптама: түсімдер мен шығыстарды жүйелеу
Кірістер мен шығыстардың егжей-тегжейлі тізбесі мен топтамасы бюджеттік сыныптамамен айқындалады. Қаржы министрлігі бекітетін біріңғай бюджеттік сыныптама — түсімдер мен шығыстарды функционалдық, ведомстволық және экономикалық белгілер бойынша топтастыратын нормативтік құқықтық акт.
Сыныптаманың рөлі
- Бюджетті экономикалық және әлеуметтік даму жоспарларымен, болжамдарымен және бағдарламаларымен байланыстырады.
- Жеке сметалар мен қаржы жоспарларын құрама жоспарларға біріктіруге мүмкіндік береді.
- Құрама жоспарлар мен бюджеттің жазбаша тізбесі арасындағы үйлесімді қамтамасыз етеді.
1996 жылға дейінгі құрылым
1996 жылға дейін бюджеттік сыныптама: бөлім, параграф, бап, тарау бөлімдерінен тұрды. Уақыт өте келе бұл жүйе жобалау, есеп жүргізу, бақылау және бюджет процесінің заманауи талаптарына толық жауап бермей қалды.
1996 жылдан кейін: халықаралық стандартқа жақындау
1996 жылдан бастап халықаралық стандарттарға сәйкес келетін жаңа сыныптама енгізілді. Енді кірістер төрт деңгей бойынша жіктеледі: санат, сынып, ішкі сынып, ерекшелік.
Мысал: салық түсімдерінде сынып — салық тобы, ішкі сынып — салық түрі, ерекшелік — нақты салық төлеуші немесе салық объектісі ретінде нақтыланады.
Функционалдық сыныптама
Қызмет түрлері, шаралар және бюджет қатынастарына қатысушылар бойынша шығыстарды сипаттайды. Деңгейлері: функционалдық топ, ішкі функция, бағдарламалар әкімшісі (мемлекеттік мекеме), бағдарлама, ішкі бағдарлама.
Экономикалық сыныптама
Шығыстарды экономикалық белгілер бойынша бөледі: санат, сынып, ішкі сынып, ерекшелік. Санаттарға ағымдағы шығыстар, күрделі шығыстар, кредит беру, қаржыландыру кіреді.
Ведомстволық сыныптама
Шығыстардың атқарылуын және бюджеттік несиелендіруді бағдарламалар әкімшілері бойынша топтастырады: Президент Әкімшілігі, Парламент құрылымдары, Премьер-Министр Кеңсесі, әкімдіктер, министрліктер, комитеттер, агенттіктер және басқа ведомстволар.
Бюджеттің атқарылуы кезінде функционалдық және экономикалық сыныптамалардың негізгі бөлімшелерін қамтитын тоғыспалы сыныптама қолданылады. Бұл тәсіл автоматтандыру құралдары арқылы басқарудың жеделдігін арттырып, түсімдер мен шығыстарды жан-жақты әрі нақты жүйелеуге мүмкіндік береді.
Бюджеттік жоспарлау: қаржы саясатының өзегі
Бюджеттік жоспарлау — мемлекеттің қаржы саясатының талаптарына бағындырылған қаржылық жоспарлаудың маңызды бөлігі. Оның экономикалық мәні елдің жалпыұлттық әлеуметтік-экономикалық дамуы негізінде әртүрлі деңгейдегі бюджеттерді жасау және атқару процесінде қоғамдық өнімнің құны мен ұлттық табысты бюджет жүйесінің буындары арасында бөлу және қайта бөлумен байланысты.
Бюджеттік жоспарлау барысында қаржы ресурстары ел дамуының мемлекеттік бағдарламаларындағы экономикалық және сапалық көрсеткіштерге, сондай-ақ табиғи, материалдық, еңбек және қаржы ресурстарына белсенді ықпал етеді.
Бюджеттік жоспарлаудың бірлігі нені қамтамасыз етеді?
- Республикалық және жергілікті бюджеттерден қаржыландырылатын бюджеттік бағдарламалар тізбесін қалыптастыруды.
- Кірістерді республикалық және жергілікті бюджеттер арасында бөлу нормативтерін заңнамалық актілер арқылы бекітуді.
- Облыстық өкілді органдардың шешімдерімен кірістерді облыстық бюджет пен аудан бюджеттері арасында бөлудің тұрақты нормативтерін белгілеуді.
Нарықтық экономикаға көшу және бюджет мазмұны
Қазақстан Республикасының нарықтық қатынастарға көшу кезеңі бюджет мазмұнына, сондай-ақ оның кірістері мен шығыстарына елеулі ықпал етті. Бюджетке түсетін салықтар арнайы қабылданған заңдарға сәйкес кәсіпорындардан, сондай-ақ басқа ұйымдар мен мекемелерден белгіленген тәртіппен бюджетке аударылады.