ЖҰМАБАЕВ МАҒЖАН
Мағжан Жұмабаев: өмірі мен шығармашылық болмысы
Жұмабаев Мағжан Бекенұлы (1893–1938) — ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің көгінде жарқырай жанған жарық жұлдыздардың бірі, текті ақын. Ол бұрынғы Ақмола губерниясы, Ақмола уезі, Полуденовский болысында (қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданы) дүниеге келген.
Отбасы мен алғашқы білім жолы
Әкесі Бекен (Бекмағанбет) — орта дәулетті, әділдігімен және адамгершілік парасатымен ел ішінде беделі жоғары кісі. Соған орай бір сайлауда болыс болып сайланғаны айтылады. Мағжан ауыл мұғалімінен хат танып, сауатын ашады. 1905 жылы Қызылжардағы медресеге оқуға түсіп, оны жақсы үлгеріммен аяқтайды. Алайда ізденісі күшті жас талапкерді бұл оқу толық қанағаттандырмайды.
Уфа, «Ғалия» және алғашқы жинақ
Білім іздеп Мағжан Уфаға аттанып, өз деңгейі жағынан жоғары діни оқу орнымен пара-пар саналатын «Ғалия» медресесіне түседі. Осы жерде қызмет еткен татардың белгілі жазушысы Ғалымжан Ибрагимов жас ақынның дарынын танып, қамқорлығына алып, көп жәрдем көрсетеді.
Негізгі белестер
- Қазан қаласында «Шолпан» атты тұңғыш жинағы жарық көреді.
- Ғ. Ибрагимовтың ақыл-кеңесімен Омбыдағы мұғалімдер семинариясына түседі.
Поэтикалық қолтаңба: сезімнен азаматтық лирикаға дейін
Жастайынан орысша оқып, орыс әдебиеті мен мәдениетіне еркін қаныққан Мағжан қазақ поэзиясына өзіндік ерекшелігімен келеді. Әуелде жастық жалынымен лапылдаған сезімді, ынтыға ұмтылған махаббатты жандырып жіберердей леппен жеткізуге ұмтылса, уақыт өте ойы есейіп, азаматтық лирикаға қарай ойысады.
Бұл кезеңде ол зарлы да өкінішті ой-сезімдерді айрықша құдіретпен, ішкі мұң мен ашу-кекті табиғи байланыстыра отырып береді. Сол тұста Мағжан қазақтың ардақты азаматтары Ахмет Байтұрсынұлы мен Міржақып Дулатұлынан дәріс алып, шығармашылықтың жаңа бір белесіне қадам басады.
«Азамат! Анау қазақ ханым десең,
Жұмақтың суын апар, жаным десең.
Болмаса, ібіліс бол да у алып бар,
Тоқтатам тұншықтырып қанын десең».
Өткір ұлттық сезім тасқыны ширыға түсіп, түрікшілдік арнасына да құйылады. Ақын халық өлеңдерінің мазмұнын ғана емес, оның ырғақ үйлесімін, ішкі рухын, әуезділік әсемдігін жанымен қабылдайды. Кейде ән-күй ғана аңғартатындай сезімді сөзбен жеткізуге ұмтылуы — Мағжан поэзиясының айрықша қыры.
Философиялық дүниетаным
Мағжан өзіне дейінгіге де, кейінгіге де ұқсамайтын, өзіндік қолтаңбасы бар ақын. Ол өмірді біртұтас құбылыс ретінде, ал адамды сол ұлы табиғаттың, жаратылыстың бір бөлшегі ретінде қабылдайды. Құбылыстың мәнін кең ауқымда тануға ұмтылып, әрдайым жалпыадамзаттық әуенге бой ұрады, табиғаттың өз заңына бағынатын ішкі астарына үңіледі. Дүниені философиялық тұрғыдан пайымдайды.
Қызметі, ізденісі және қасіретті тағдыр
Мағжан «Шолпан», «Сана» журналдары мен «Ақ жол» газетінің редакцияларында қызмет еткен тұста да, Мәскеудегі Жоғары әдебиет-көркемөнер институтында оқыған жылдарында да үнемі ізденіс үстінде болып, шығармашылық өрлеу жолын жалғастырады.
Алайда кемелдікке бет алған тарпаң дарынның тағдырына Қызыл империяның жендеттері тұтқиылдан араласып, оның жолын кеседі. 1929 жылдан бастап ақын қуғын-сүргінге ұшырайды: алдымен жалған айыппен он жылға сотталады. М. Горький мен оның жұбайы Е. Пешкованың араласуымен 1936 жылы босатылады. Бірақ арада бір жыл өтпей, «халық жауы» деген жаламен қайта сотталып, 1938 жылы наурыз айында ату жазасына кесіледі.