Шағын кәсіпорынның маңызы және міндеттері

Шағын кәсіпорындардың экономикадағы орны

Халық шаруашылығының барлық салаларында шағын кәсіпорындардың болуы — дүниежүзілік тәжірибеде экономикалық тұрғыдан тиімді құбылыс. Қазіргі экономикада ірі монополистік құрылымдармен қатар орта және шағын бизнес те маңызды рөл атқарады. Бұл арақатынастың қалыптасуы көптеген факторларға тәуелді.

Ірі кәсіпорындардың артықшылықтары

Материалдық, қаржылық және еңбек ресурстарының мол болуы.
Маманданған кадрлардың шоғырлануы.
Ғылыми-техникалық шешімдерді жедел қабылдау мүмкіндігі.
Өндірісте жаңа технологиялық әдістерді енгізу әлеуеті.

Шағын және орта бизнестің өсу себептері

Күрделі инвестиция мен қызметкерлер кооперациясын көп қажет етпейтін салаларда тез пайда болуы.
Жергілікті нарыққа жақын орналасуы және тұтынушы сұранысына икемді бейімделуі.
Шағын көлемде өндіріс жүргізу арқылы шығындарды бақылау мүмкіндігі.
Тұтыну тауарлары мен ғылыми сыйымдылығы төмен салаларда белсенділік.

Экономикаға әсері

Шағын және орта бизнес экономиканы жетілдіруге тікелей ықпал етеді: бәсекелестік орта нығаяды, қосымша жұмыс орындары ашылады, тұтыну секторы кеңейеді. Сонымен бірге шағын кәсіпорындардың дамуы нарықты тауарлар мен қызметтерге толтырып, экспорттық әлеуетті арттырады және жергілікті шикізат ресурстарын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

Шағын кәсіпорынның қызмет ету ерекшеліктері

Шағын кәсіпорындар тек тұтыну секторында ғана емес, өндірістік тізбектің маңызды буыны ретінде де көрінеді: кейбір тораптар мен механизмдерді шығару, жартылай фабрикат өндіру арқылы негізгі өндірісті қамтамасыз ету сияқты міндеттерді атқара алады. Шағын кәсіпкерлік субъектілері жеке тұлғалар да болуы мүмкін және олар халық шаруашылығының барлық салаларында жұмыс істей алады.

Қызмет ауқымы

Қызмет бір бағытта да, бірнеше бағытта да жүргізілуі мүмкін. Алайда кейбір тауарлар мен қызмет түрлері тек мемлекеттік кәсіпорындарға бекітіледі немесе лицензиялауды талап етеді.

Дербестік

Шағын кәсіпорын өндірген өнімін өткізуді, салықтан кейінгі пайдасын пайдалануды дербес шеше алады. Бұл дербестік тиімді басқарумен ұштасқанда өсімнің негізгі көзіне айналады.

Баға және келісімшарт

Кәсіпорын өз тауарлары мен қызметтеріне бағаны өзі белгілейді немесе келісімшартта бекітілген баға бойынша сатады. Нарықтық ортада бұл икемділік сұранысқа тез жауап беруге мүмкіндік береді.

Жоспарлау және бизнес-жоспардың рөлі

Шаруашылық қызметтің өзегінде — жоспарлау. Шағын кәсіпорын сұранысы бар тауарларды шығару және қызмет көрсету үшін өндірістік мүмкіндіктерін ескере отырып, жұмыстарын алдын ала жоспарлауы тиіс. Бизнес-жоспардың негізінде тауар сатып алушылармен, сондай-ақ шикізат пен материал жеткізушілермен келісімшарттар жасалады; өндіріс үшін қажетті жабдықтау тетіктері айқындалады.

Қаржылық ресурстар көздері

Пайда және амортизациялық аударымдар.
Бағалы қағаздарды сатудан түскен түсімдер.
Еңбек ұжымы мүшелерінің жарналары.
Несие қаражаттары және заңға қайшы емес өзге түсімдер.

Банк және есеп айырысу тәртібі

Ақша қаражатын сақтау, есеп айырысу және кассалық операцияларды жүргізу үшін кәсіпорын банкте есеп айырысу және өзге де шоттар аша алады. Есеп айырысу тәртібін сақтамау заңдық салдарға әкеліп, кәсіпорынның банкрот деп танылуына дейін баруы мүмкін.

Сыртқы экономикалық қызмет

Жалпы негізде шағын кәсіпорын шетелдік серіктестермен келісімшарт жасай алады және шетел валютасындағы шот ашуға құқылы. Белгіленген ережелерге сәйкес, ол сыртқы нарыққа шығып валюта табуға, валютаны сатып алуға және кей жағдайларда аукциондарға қатысуға мүмкіндік алады.

Еңбек қатынастары және әлеуметтік жауапкершілік

Жалақы төлеу мөлшері, жүйесі мен түрі кәсіпорын ішінде дербес айқындалады, алайда заңда белгіленген кепілді еңбекақыны қамтамасыз ету міндетті. Шағын кәсіпорын еңбек жағдайын ұйымдастыруға, қызметкерлерді әлеуметтік қорғауға, қауіпсіз еңбек ету талаптарын сақтауға және денсаулыққа келтірілген зиянды өтеуге жауап береді. Қызметкерлер үшін әлеуметтік және медициналық сақтандыру қолданылып, тиісті жарналар төленуі тиіс.

1.2 Шағын бизнестің ерекшеліктері

Экономиканың тұрақтылығы мен бәсекелік сипатын қалыптастыратын негізгі күштердің бірі — кәсіпкерлікті дамыту. Кәсіпкерліктің орнығуы үшін бірқатар шарттардың орындалуы қажет.

Кәсіпкерлікті дамытудың негізгі шарттары

Еркіндік пен құқықтың болуы: қызмет бағытын таңдау, өндірістік және сауда бағдарламаларын анықтау, қаржы көздерін таңдау, тасымалдауды ұйымдастыру, баға белгілеу және табысты өз қажетіне жұмсау.
Тәуекел мен жауапкершілік: шешімнің салдары үшін жауапкершілік болмайынша кәсіпкерлік те толық қалыптаспайды.
Коммерциялық нәтижеге бағдар: табысқа ұмтылу құқықтық база мен әлеуметтік-экономикалық шарттар арқылы қолдауға сүйенеді.
Меншік нысандарының көптүрлілігі: еркін кәсіпкерлік әртүрлі меншік формаларының тең мүмкіндігін талап етеді.

Кәсіпкерлік — стиль және тәртіп

Кәсіпкерлік тек қызмет түрі емес, ол — басқару стилі: бастамашылдық, дәстүрден тыс шешімдер іздеу, тәуекелге бару және нәтижеге бағытталған тәртіп. Кәсіпкерліктің негізгі алаңы — кәсіпорын.

Ұйымдастырудың қарапайым формалары

Ең қарапайым форма — жеке іскерлік, мұнда кәсіпкер жеке тұлға ретінде дербес әрекет етеді. Тағы бір түрі — жеке кәсіпорын (фирма): кез келген азамат кәсіпорын құрып, оны тіркеп, заңды тұлға мәртебесін ала алады.

Монополизмге қарсы фактор ретіндегі шағын бизнес

Монополизм еркін бәсекені әлсіретіп, экономикалық өсімге кері әсер етеді және тоқырау қаупін күшейтеді. Оған қарсы тұра алатын пәрменді факторлардың бірі — әлемдік тәжірибеде кең таралған шағын бизнес. Өркениетті елдер шағын кәсіпкерлікке экономикалық және әлеуметтік мәселелерді шешудің тірегі ретінде қарайды: халықтың әл-ауқаты артып, жаңа жұмыс орындары ашылады.

Халықаралық көрсеткіштер

Шетел тәжірибесі шағын бизнестің экономиканы қолдаудағы рөлін дәлелдейді. Мысалы, АҚШ-та жалпы өнімнің елеулі бөлігі және еңбекке қабілетті халықтың айтарлықтай үлесі шағын бизнес секторымен байланыстырылады.

Экспорт және инновация

Ірі корпорацияларға қарағанда шағын кәсіпорындар технологиялық жаңалықтарды жиірек игеріп, экспортқа шығу мүмкіндігін кеңейтеді. Германия, Италия, Жапония сияқты елдерде экспорттағы шағын бизнестің үлесі жоғары екені жиі аталады.

Әлеуметтік тұрақтылық

Мемлекет шағын бизнес субъектілерінің санын арттырып, қолдау көрсету арқылы экономикалық және әлеуметтік мәселелерді, әсіресе жұмыспен қамтуды тиімді шешеді.

Шағын бизнестің дамуымен шешілетін міндеттер

Қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыратын бәсекелестік пен нарықтық қатынастарды қалыптастыру.
Тауар ассортиментін кеңейту, қызмет көрсету сапасын арттыру.
Экономиканы құрылымдық қайта құруды нақты тұтынушыға бейімдеу.
Жеке қаражатты өндірісті дамытуға тарту.
Қосымша жұмыс орындарын ашу және жұмыссыздықты төмендету.
Адамның шығармашылық әлеуетін тиімді пайдалану.
Еңбекке халықтың жекелеген топтарын кеңінен тарту.
Жер, шикізат қоры және ірі өндіріс қалдықтарын тиімді пайдалану.
Тиімділігі төмен кәсіпорындарды сатып алу немесе қайта ұйымдастыру арқылы экономиканы сауықтыру.

Ірі кәсіпорындармен ынтымақтастық

Шағын және орта кәсіпорындардың ірі ұйымдармен тиімді ынтымақтастық құруы — келешегі зор бағыт. Шағын кәсіпорындар ғылыми-техникалық жетістіктерді қабылдауға бейім, сұраныс өзгерісіне тез икемделеді. Сонымен бірге олар ірі кәсіпорындарға тауар жеткізу және қызмет көрсету құқығы үшін бәсекеге түсіп, тұрақты тапсырыс арқылы табысын нығайта алады. Мұндай байланыс өндірістің кезең-кезеңмен ұйымдасуын күшейтіп, монополиялық үрдістерді әлсіретеді.

Нарық инфрақұрылымындағы рөлі

Шағын бизнес консалтинг, брокерлік, делдалдық, жарнама және қолданбалы зерттеу бағыттарында қызмет көрсетіп, нарықтың күнделікті жұмыс істеу қабілетін арттырады. Дамыған елдерде шағын фирмалардың санының тұрақты өсуі олардың қоғамдық сұранысты дер кезінде қанағаттандыруымен, технологиялардың қолжетімді болуымен және аралас экономикадағы меншік формаларының тең мүмкіндігімен түсіндіріледі.

Артықшылықтары мен кемшіліктері

Нарық субъектісі ретінде шағын бизнестің артықшылықтары да, шектеулері де бар. Оларды түсіну басқару сапасын арттыруға және тәуекелді дұрыс бағалауға көмектеседі.

Негізгі артықшылықтар

Жергілікті жағдайға тез бейімделу.
Іс-әрекеттегі тәуелсіздік және икемділік.
Шешім қабылдау мен іске асырудағы жеделдік.
Басқару шығындарының салыстырмалы түрде төмен болуы.
Жеке идеяларды іске асыру мүмкіндігінің жоғары болуы.
Капиталға сұраныстың аздығы және өзгерістерді тез енгізу мүмкіндігі.
Капитал айналымының жоғары болуы.
Жергілікті еңбек және материалдық ресурстарды кеңінен қолдану.
Нақты тұтынушы сұранысын жақсы білу және тапсырысқа бейім өндіріс.

Негізгі кемшіліктер

Тәуекел деңгейінің жоғары болуы.
Нарықтағы тұрақсыздыққа сезімталдық.
Ірі кәсіпорындарға тәуелділік.
Басқару біліктілігінің жеткіліксіздігі.
Қаржылық ресурстар тартудағы қиындықтар.
Басқару процестеріндегі кемшіліктер.

Сәтсіздіктің жиі кездесетін себептері

Тәжірибе шағын кәсіпорындардың сәтсіздігі көбіне басқарушылық білім мен практиканың жеткіліксіздігіне байланысты екенін көрсетеді. Әсіресе коммерция мен қаржы мәселелеріндегі тәжірибенің аздығы, істі жүйелі жүргізбеу, кәсіпкердің денсаулық жағдайы, зиянды әдеттер, алаяқтық, табиғи апаттар мен өрт сияқты күтпеген жағдайлар теріс әсер етеді. Өндірістік және сауда кәсіпорындары дебиторлық берешекті өндірудегі қиындықтарға да жиі тап болады. Сауда саласында бұған қоса қолайлы орын таңдамау және қойма шаруашылығын басқарудағы олқылықтар кездеседі.

Қорытынды ой

Қазіргі жағдайда шағын бизнесті тиімді жүргізу үшін арнайы білім мен құзырет қажет. Кейде кәсіпорын басшысы мықты коммерсант болғанымен, өндірістік процестерден тәжірибесі аз болуы мүмкін немесе керісінше. Сондықтан тұрақты өсу үшін басқару, қаржы, өндіріс және нарықтық талдауды бір жүйеге келтіру шешуші мәнге ие.