Қазақша рефераттар

Шағын безнесі дамытудағы шетелдік тәжірибе

Соңғы онжылдықтарда экономикалық дамыған Батыс елдерінде бәсекенің күшеюі шағын және орта бизнестің (ШОБ) рөлін айқын арттырды. Бұл үрдістің негізгі себебі — шағын кәсіпорындардың экономиканың көптеген секторына тән практикалық артықшылықтары.

Шағын кәсіпкерліктің тұрақты экономикадағы негізгі артықшылықтары

  • Динамикалық дамуға бейім және тұтынушы сұранысындағы өзгерістерге жылдам икемделеді.
  • Нарықтағы бәсекелестікті күшейтіп, нарықтық қатынастардың сапасын жақсартады.
  • Экономиканың құрылымдық қайта құрылуына ықпал етеді және жаңа жұмыс орындарын ашады.
  • Жаңа кәсіпкерлік топтың, меншік иелерінің қалыптасуына жағдай жасайды.
  • Жалпы ұлттық өнімге елеулі үлес қосып, мемлекеттік бюджетке тұрақты түсім береді.

Салалық бейін: дәстүрлі секторлардан жоғары технологияға дейін

Дамыған елдерде шағын кәсіпорындар дәстүрлі түрде сауда, автосервис, құрылыс және қызмет көрсету салаларында басымдыққа ие. Алайда қазіргі кезеңде ШОБ жоғары технологиялық бағыттарға да белсенді түрде әртараптануда: машина жасау, энергетика, электротехника, химия өнеркәсібі, көлік қызметі, информатика, микроэлектроника және телекоммуникациялар.

ШОБ-тың ірі кәсіпорындармен қатар қызмет етуі — дамыған экономикалардың тән белгісі. Мұндай симбиоз жеткізу тізбектерін тұрақтандырып, мамандану деңгейін арттырады және инновациялардың нарыққа шығуын жылдамдатады.

АҚШ тәжірибесі: ауқым, ықпал және мемлекеттік қолдау

АҚШ-та өз ісін жүргізетін азаматтар — кәсіпкерлер — жоғары қоғамдық құрметке ие. Нарықтық экономикаға бет бұрған елдер үшін АҚШ-тағы шағын бизнесті дамыту тәжірибесінің мәні зор.

Шағын бизнес субъектілерінің өлшемдері

АҚШ Шағын бизнес әкімшілігінің (SBA) жіктемесіне сәйкес:

  • өндіріс және сауда кәсіпорындары үшін — жұмыскерлер саны 500 адамға дейін;
  • басқа салалар үшін — жылдық табысы 2 млн долларға дейін.

Экономикадағы үлесі

Тіркелген кәсіпорындар үлесі
шамамен 97%
ЖҰӨ-ге үлесі
53%
Бөлшек саудадағы үлесі
72%
Қызмет көрсету саласындағы үлесі
57%

Инновация және еңбек нарығы

Экономикалық өсу мен құлдырау кезеңдерінде шағын кәсіпорындар жаңа жұмыс орындарын ашу және қысқарту процесінде икемді әрекет етіп, жұмыссыздық мәселесін жұмсартуға көмектеседі.

АҚШ Сауда министрлігінің деректеріне сәйкес, шағын кәсіпкерліктің инновациялық сипаты елдің экономикалық өсуіне 20–25% аралығында үлес қоса алады.

Құқықтық және институционалдық қолдау

АҚШ-та шағын бизнес тұрақты түрде мемлекеттік қолдауға ие. Қолдау әртүрлі реттеу мен шаралар арқылы құқықтық базаға сүйенеді, соның бірі — «Шағын бизнес туралы» заң. Конгресте шағын бизнес мәселелерімен екі комитет айналысады, ал федералдық деңгейде Шағын бизнес әкімшілігі жұмыс істейді.

Әкімшіліктің негізгі функциясы — шағын бизнесті жан-жақты қолдау. Әр штатта аймақтық бөлімшелер жұмыс істеп, нарық туралы ақпарат ұсынады және практикалық мәселелерді шешуге көмектеседі. Сонымен қатар, мемлекет тарапынан енгізілетін шектеулер кәсіпкерлікке кедергі келтірмеуі үшін Конгресс шағын бизнеске қатысты бақылауды жүйелі жүргізеді.

Мемлекеттік қолдау құралдары

  • Бюджеттен тікелей дотация беру.
  • Мемлекеттік тапсырыстардың бір бөлігін шағын кәсіпорындарға орналастыру.
  • Несие беру кезінде мемлекеттік кепілдіктерді қолдану.
  • Салықтық жеңілдіктер ұсыну.

Инкубаторлық бағдарламалар: жаңа кәсіпкерлерге нақты қолдау

Негізгі бағыттардың бірі — инкубаторлық бағдарламалар. Инкубаторлар университеттер, компаниялар, федералдық органдар және штаттық басқармалар жанынан құрылып, жаңа кәсіпкерлерге жан-жақты көмек көрсетуге бағытталады. Көптеген азаматтар іс бастағысы келгенімен, ресурстар жетіспейді — дәл осындай жағдайда инкубаторлар маңызды тірек болады.

Инкубатор түрлері

Қойылған мақсат пен қаржыландыру көзіне қарай: фирмалық, университеттік немесе жекеше.

Қаржыландыру мақсаттары

  • Клиенттердің табысына үлестік қатысу.
  • Жеке тұлғалардан жалдау (аренда) төлемдерін алу.
  • Жаңа жұмыс орындарын ашуға ықпал ету.

Инкубаторларды қаржыландыруға сауда палаталары да қатыса алады. Жалпы алғанда, АҚШ-та федералдық және штаттық басқару органдары ШОБ дамуына жүйелі мән беріп, оның өсуіне жағдай жасап келеді.

Жапония: ШОБ арқылы технологиялық серпіліс

Шағын және орта бизнесті дамыту жөнінде Жапония да үлкен тәжірибеге ие. Елде шағын бизнеске ерекше назар аударылады, өйткені соғыстан кейінгі кезеңде дәл ШОБ-ты дамыту Жапонияны жоғары технологиялық экономикалардың қатарына шығарған факторлардың бірі болды.

Экономикадағы үлесі және корпорациялық экожүйе

Жапонияда шағын және орта бизнес субъектілерінің саны, жұмыскерлер саны және тауар айналымы көптеген секторлармен салыстырғанда алдыңғы қатарда. Дәстүр бойынша әрбір ірі корпорация өз жанында бірнеше шағын кәсіпорын құрады: олар бас компанияға тәуелсіз ұйымдық құрылымын қалыптастырып, жаңа өнімдерді шығаруға кіріседі.

Өндірістік өнім
55%
Көтерме сауда
60%
Бөлшек сауда
80%

Мақсатты мемлекеттік қолдаудың ерекшелігі

  • Басым бағыттарды белгілі бір мерзімге бекіту және қажет болғанда қайта қарау.
  • Құрал-жабдықты жаңартуға, технологияны жетілдіруге және сұранысты дамытуға көмектесу.
  • Мемлекеттік тапсырыстарға қолжетімділікті кеңейту.
  • Бюджеттен мақсатты қаржыландыру: әр министрлік пен ведомство шығындар сметасына ШОБ-қа арналған қаржыны енгізеді.
  • Шағын және орта кәсіпорындарға жеңілдетілген салық мөлшерлемелерін қолдану.

Нәтижесінде Жапонияда шағын және орта кәсіпорындар жалпы ұлттық өнімнің 73%-ына дейін үлес қосады.

Ресей Федерациясы: құрылымдық қайта құрудағы ШОБ орны

Экономиканы құрылымдық қайта құру үшін шағын бизнесті дамыту — маңызды міндеттердің бірі. Ресей Федерациясында бұл секторды кеңейту мақсатында бірқатар экономикалық шаралар қабылданып, кезең-кезеңімен жүзеге асырылды.

Құқықтық негіз және қаржыландыру тетігі

1995 жылы «Шағын бизнесті мемлекеттік қолдау туралы» заң қабылданды. Заңға сәйкес жаңадан құрылған кәсіпорындар екі жылға дейін табыс салығын төлеуден босатылды. Сонымен қатар Шағын бизнесті қолдаудың Федералдық қоры арқылы әртүрлі жобалар қаржыландырылды: қорға федералдық меншіктегі кәсіпорындарды жекешелендіруден түскен қаражаттың 5%-ы бағытталды.

Қор жұмысының екі қағидасы

  • Федералдық қордан жұмсалған әрбір рубльге аймақтардан да бір рубль жұмсалуы тиіс.
  • Қаржыландыру өкілетті банктер арқылы жүзеге асырылады.

Қор банкке резервтік қаражат орналастырып, банк өз ресурстарымен бірге аймақтардағы кәсіпкерлерді қаржыландырады.

Бағдарламалар және инфрақұрылым

1994–1995 жылдары «Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдаудың мемлекеттік бағдарламасы» жүзеге асырылды. Бағдарламадан кейін шағын кәсіпкерлікті қолдаудың салыстырмалы түрде біртұтас жүйесі қалыптасты: мемлекеттік комитет, аймақтық қорлар мен орталықтар құрылды. Аймақтық қорлар барлық өңірлерде жұмыс істеп, федералдық және жергілікті бюджеттерден көмек алуға, жергілікті салықтар бойынша жеңілдіктер ұсынуға, сондай-ақ ШОБ инфрақұрылымын құру жобаларын қаржыландыруға мүмкіндік берді.

1999 жылдың басындағы есеп бойынша Ресей Федерациясында 900 000-нан астам шағын кәсіпорын жұмыс істеді, бір кәсіпорындағы орташа жұмыскер саны шамамен 7 адам болды.

Ұлыбритания: кеңес беру, оқыту және кепілдік жүйесі

Шағын бизнес өлшемдері және мемлекеттік қызметтер

Ұлыбританияда шағын бизнеске жылдық тауар айналымы 2 млн фунт стерлингтен аспайтын, активтері 1 млн фунт стерлингтен төмен және жыл бойы 50 адамға дейін жұмыспен қамтитын кәсіпорындар жатқызылады.

Мемлекеттік консультациялық қызмет бастаушы кәсіпкерлерге коммерциялық шешім қабылдау, бухгалтерлік есеп жүргізу және нарықты зерттеу бойынша кеңес береді. Үкіметтік қызметтер семинарлар мен курстар ұйымдастырады, ал банктер алдында кәсіпкерлер үшін қарыздық кепілдеме тетіктерін ұсынады. Сондай-ақ шағын кәсіпорындар салықты табысқа қол жеткізгеннен кейін төлеу қағидаты қолданылады.

Франция: әкімшілік кедергілерді азайту және қаржылық ынталандыру

Қазақстандағы шағын кәсіпорын ашуға кететін күш-жігерді халықаралық тәжірибемен салыстыру үшін Францияның ШОБ-ты қолдау шараларын атап өткен орынды. Франциядағы тұрақты дамып отырған іскерлік белсенділіктің негізінде мемлекеттің мақсатты саясаты жатыр. Негізгі назар — шағын және орта кәсіпорындарда, өйткені олар нақты экономиканың ең динамикалық агенттері саналады.

Өлшемі және жұмыспен қамту

Францияда шағын кәсіпорындарға жұмыскерлер саны 500-ден аспайтын кәсіпорындар жатқызылады. Ресми деректер бойынша шағын және орта кәсіпорындарда 16 500 000 адам жұмыспен қамтылған, ал бір кәсіпорында орта есеппен 7 адам жұмыс істейді.

Негізгі саясат: қысым емес, қолдау

Әкімшілік рәсімдердің шамадан тыс болуы кәсіпорын құруға кедергі келтіретіні белгілі. Сондықтан Францияда формальды процедураларды қысқарту бағыты күшейтілді. ШОБ-ты экономика, қаржы және индустрия министрлігі құрылымындағы бір департамент үйлестіреді, ал әкімшілік қысым рәсімдерді оңтайландыру арқылы төмендетілді.

Қаржылық механизмдер және әлеуметтік ынталандыру

  • Шағын бизнесті несиелеуде пайыздық мөлшерлемені мемлекет бонификациялайды (жеңілдетеді).
  • Қаржылық тетіктер арқылы шағын бизнеске несие ұсынысын арттырады.
  • Орталық бюджет есебінен жұмыспен қамтуға қатысты шығындарды қолдайды: еңбек және әлеуметтік төлемдер бойынша жеңілдіктер береді.
  • Жұмыссыз азаматтарға өз кәсібін ашуда мемлекеттік қолдауға сүйенуге мүмкіндік береді.

Азиядағы қаржылық дағдарыстар тәжірибесі көрсеткендей, шағын және орта кәсіпорындар сыртқы факторларға салыстырмалы түрде аз тәуелді болуы мүмкін. Осы қасиет оларды кей жағдайларда ірі компанияларға қарағанда төзімдірек етеді.

Қорытынды ой: Қазақстан үшін сабақ және қажетті қадамдар

Шетелдік тәжірибе Қазақстанда атқарылатын жұмыстардың әлі де көп екенін көрсетеді. «Шағын кәсіпкерлікті қолдау туралы» заң — маңызды бастама, алайда экономиканың осы секторын көтеру үшін жүйелі, ұзақмерзімді және өлшенетін нәтижеге бағытталған саясат қажет.

Ең бастысы — шағын және орта кәсіпкерлікке қағаз жүзіндегі емес, дамыған елдердегідей нақты, қолжетімді және тұрақты қолдау тетіктері керек: қаржыға қолжетімділік, әкімшілік рәсімдерді жеңілдету, консультациялық сүйемелдеу, инновацияны ынталандыру және нарыққа шығуды кеңейту.