Салық жүйесi

Салық және салық жүйесі: ұғымдар мен өзара байланыс

«Салық» ұғымы «салық жүйесі» ұғымымен тығыз байланысты. Мемлекетте алынатын салық түрлерінің, оларды құру мен алудың нысандары мен әдістерінің, сондай-ақ салық қызметі органдарының жиынтығы әдетте мемлекеттің салық жүйесін құрайды.

Қазақстандағы салық жүйесінің қалыптасуы

1991 жылға дейінгі кезең

1991 жылға дейін, яғни КСРО ыдырағанға дейін, елде экономиканы басқарудың әміршіл-әкімшіл жүйесіне және бағаларды қатаң мемлекеттік реттеуге сәйкес келетін салық жүйесі қызмет етті. Бюджеттің негізгі кіріс көздерінің бірі болған айналым салығы тіркелген бөлшек сауда бағаларына сүйеніп, мемлекеттік реттеуді қамтамасыз етуге бағытталды.

1991–1995 жылдар: жаңа жүйенің басталуы

Қазақстан егемендік алғаннан кейін, 1991–1995 жылдары қабылданған бірқатар заңдарға сәйкес республикада жаңа салық жүйесі қалыптасты. 1991 жылғы 25 желтоқсаннан бастап елімізде тұңғыш салық жүйесі жұмыс істей бастады. Ол «Қазақстан Республикасындағы салық жүйесі туралы» заңға негізделді.

Бұл заң салық жүйесін құру қағидаттарын, салықтар мен алымдардың түрлерін және олардың бюджетке түсу тәртібін белгілеген алғашқы құжат болды. Осы заңға сәйкес Қазақстанда 1992 жылғы 1 қаңтардан бастап 13 жалпы мемлекеттік салық және 18 жергілікті салық пен алым енгізілді.

1995 жылдан кейін: реформалау және ықшамдау

Қазақстан Республикасы Үкіметі 1995 жылдың басында салық реформасының ұзақ мерзімді тұжырымдамасын қабылдап, онда салық жүйесі мен салық заңнамасын біртіндеп халықаралық салық салу қағидаттарына сәйкестендіру көзделді.

Осыған байланысты 1995 жылғы 24 сәуірде Қазақстан Республикасы Президентінің «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» заң күші бар Жарлығы шықты. Бұрынғы 42 салық пен алым едәуір қысқартылып, олардың саны 11-ге дейін азайды.

Бұл Жарлық 1999 жылғы 16 шілдедегі №440-1 заңға сәйкес заң мәртебесін алды. Кейінгі кезеңдерде Президент жарлықтарымен және Қазақстан Республикасының заңдарымен аталған заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.

Салықтардың жіктелуі: негізгі қағидаттар

Салықтардың, оларды төлеушілердің, алу әдістерінің және салық жеңілдіктерінің әртүрлі болуына байланысты салық жүйелері күрделі үлгілерде қалыптасуы мүмкін. Барлық өркениетті елдерде салықтардың жиынтығы бірнеше қағидат бойынша жіктеледі:

Салық салу объектілері бойынша
Салықты алатын және жиналған сомаға билік жасайтын органға қарай
Пайдалану тәртібі бойынша
Объектінің экономикалық белгісі бойынша

Тура және жанама салықтар

Тура салықтар

Тура салықтар — салық төлеушінің кірісінен және мүлкінен тікелей төленетін салықтар. Олар өз кезегінде нақты және жеке салықтарға бөлінеді.

Нақты салықтар

Салық төлеушілердің мүлкінің (меншігінің) жекелеген түрлеріне салынады (үй, жер, кәсіп, ақшалай капитал және т.б.).

Жеке тура салықтар

Жеке адамдар мен заңды тұлғалардың табыстары мен мүлкіне салынады. Нақты салықтардан айырмашылығы — әрбір төлеушінің жеке табысы мен мүлкін ғана емес, оның қаржылық жағдайын да ескереді.

Жанама салықтар

Жанама салықтар — бағаға немесе тарифке үстеме түрінде белгіленетін, салық төлеушінің кірісі мен мүлкіне тікелей байланысты емес салықтар. Оларға қосылған құн салығы және акциздер жатады. Сондай-ақ сыртқы экономикалық қызметтен түсетін түсімдерге байланысты төлемдер де осы санатқа енгізіледі.

Негізгі мәні

Жанама салық салудың мәні — салықтың тауар бағасына (немесе қызмет тарифіне) қосылуында. Нақты төлеуші — тауардың (қызметтің) тұтынушысы, алайда тұтынушы мен мемлекет арасында тікелей байланыс болмайды. Бұл салықтар мемлекеттің фискалдық мүддесін айқын көрсетеді.

Салықты алатын органына қарай: орталық және жергілікті

Салықты алатын және жиналған сомаға билік жасайтын органға қарай орталық (жалпы мемлекеттік) және жергілікті салықтар ажыратылады.

Пайдалану тәртібі бойынша: жалпы және мақсатты

Жалпы салықтар

Жалпы салықтар тиісті деңгейлердің бюджеттерінде шоғырландырылады және жалпы мемлекеттік қажеттіліктерді қаржыландыруға пайдаланылады.

Мақсатты (арнаулы) салықтар

Мақсатты (арнаулы) салықтардың нысаналы арналымы болады. Мысалы, зейнетақы төлемдерін қалыптастыруға бағытталатын әлеуметтік төлемдер.

Экономикалық белгісі бойынша: табыс және тұтыну

Объектінің экономикалық белгілері бойынша салықтар табысқа салынатын және тұтынуға салынатын болып ажыратылады.

Табысқа салынатын салықтар

Төлеушінің салық салынатын объектілерден алған табыстарынан алынады.

Тұтынуға салынатын салықтар

Тауарлар мен қызметтерді тұтыну кезінде төленетін шығындарға салынады.

Салық алудың негізгі әдістері

Салық салу объектілерін есепке алу және оларды бағалау тәсілдеріне қарай салық алудың төмендегі әдістері қолданылады:

1 Кадастрлық әдіс
2 Салық төлеушінің мәлімдемесі (декларациясы) бойынша
3 Табысты алу көзінен ұстап қалу
4 Патенттік негізде

Салық салуды ұйымдастыру және салық механизмі

Салық салуды ұйымдастыру — салық қатынастары нысандарының элементтерін, яғни салық түрлерінің нақты атауларын, оларды қолданудың тәртібі мен әдістерін және іс-қимыл тәсілдерін біріктіретін салық механизмін құруға әрі оның жұмыс істеуіне бағытталады.

Салық механизмінде өзара байланысты элементтерден тұратын арнайы нұсқаулықтар қолданылады. Қазақстан Республикасының қазіргі салық жүйесі салықтарды құру мен алудың нақты әдістерін айқындайды және салықтың тиісті элементтері арқылы салық салу тәртібін белгілейді.

Салықтың негізгі элементтері

Салық салудың құрылымы бірнеше негізгі элементтерге сүйенеді. Оларға мыналар жатады:

Салық субъектісі

Салық төлеуші
Салық салынушы

Нақты ауыртпалық түсетін тұлға
Салық объектісі

Мүлік және іс-әрекеттер
Салық базасы

Есептеу негізі
Өлшем бірлігі

Бағалау/есеп бірлігі
Мөлшерлеме, үлес (квота)

Ставка және үлестік өлшем
Салық кезеңі

Уақыттық негіз
Төлеу мерзімі мен тәртібі

Уақыты және рәсімі
Жеңілдіктер, санкциялар

Артықшылықтар және жауапкершілік
Құқықтар, міндеттер және бақылау

Салық төлеушілер мен салық органдарының құқықтары мен міндеттері, салық төлеуді бақылау және заңнаманы бұзғаны үшін қолданылатын шаралар.

Негізгі анықтамалар: субъект, салынушы және объект

Салық субъектісі (салық төлеуші)

Салық субъектісі — салықты және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуші тұлға. Алайда нарық механизмі арқылы салық ауыртпалығы басқа тұлғаға — салық салынушыға ауысуы мүмкін.

Салық салынушы

Салық салынушы — нақты салық ауыртпалығы (салық жүктемесі) түсетін жеке тұлғалар, түпкілікті төлеушілер, яғни мемлекет азаматтары.

Салық объектісі

Мүлік пен іс-әрекеттер салық объектілері және салық салуға байланысты объектілер болып табылады. Олардың болуы салық төлеушінің салықтық міндеттемесінің туындауына негіз болады.