Шағын бизнесті мемлекеттік қолдау
Қазіргі жағдайда экономиканы сауықтыруға шағын кәсіпорындардың қосқан үлесі жеткілікті деңгейде емес. Бұған өндірістің төмендеуі, ТМД елдерімен экономикалық байланыстардың әлсіреуі және мемлекеттік қолдаудың жүйелілігі мен ауқымының жеткіліксіздігі әсер етіп отыр.
- Негізгі түйткіл — несие саясаты және кепілдік талаптары.
- Қажет бағыттар — инфрақұрылым, ақпарат, кадр даярлау.
- Шешімдер — кепілдік қорлары, ұзақ мерзімді қаржыландыру, әділ салық.
Жалпы жағдай және мемлекеттік қолдаудың қажеттілігі
Шағын кәсіпорынға жан-жақты қолдау болмаған жағдайда, олардың нарықтық ортада өздігінен орнығып кетуі қиын. Әлемнің көптеген елдерінде шағын кәсіпкерлікті қолдайтын тұрақты мемлекеттік қорлар мен бағдарламалар қалыптасқан. Мысалы, Жапонияда мұндай қолдауға жыл сайын 2–3 млрд доллар бағытталады.
Қазақстан жағдайында мемлекеттік қолдау көбіне пайдаға салынатын салық бойынша жеңілдіктермен шектеліп келеді. Алайда шағын кәсіпорынның материалдық базасы жеткіліксіз болып, айналым қаражаты тапшылық көрсе, өндірілген өнімді өткізуге алдын ала жасалған келісімшарттар болмаса, оның «өз аяғына тұруы» заңды түрде сұрақ тудырады.
Нарықтық ортада не шешуші?
-
Айналым капиталыШикізат, жалақы, логистика және өндіріс цикліне қаржы.
-
Өткізу арналарыАлдын ала келісімшарттар мен тұрақты сұраныс.
-
Құқықтық қорғауТексеру, лицензия және тіркеу кедергілерін азайту.
-
Қолжетімді қаржыландыруҰзақ мерзім, төмен пайыз, кепілдік баламалары.
Қазіргі уақытта шағын кәсіпорындар жұмыс істеп тұрған шаруашылық жүргізуші субъектілердің шамамен 80%-ын құрайды. Республика бойынша шағын бизнеспен бір миллионнан астам адам айналысады. Бұл сала экономикалық және әлеуметтік мәселелерді шешуде маңызды рөл атқарады, сондықтан оның қалыптасуы мен дамуына мемлекеттік қолдау қажет.
Шағын бизнестің басты проблемасы: несие саясаты
Шағын бизнестің ең өзекті түйткілі — несиелеу. Несие көбіне кепілдеме ретінде мүлікке ғана беріледі. Ал шағын кәсіпорындарда кепілге жарайтын активтер жеткіліксіз болғандықтан, қажетті қаржыға қол жеткізу қиындайды.
Осы мәселені шешу үшін шағын бизнесті қолдайтын арнайы банк немесе екінші деңгейлі банктердің ішінде шағын кәсіпкерлікке бағытталған мамандандырылған бөлімшелер қажет.
Неліктен кәсіпкерлер банктік несиеден бас тартады?
- Пайыздық мөлшерлеменің жоғары болуы.
- Кепілдік талаптардың тым қатаң болуы.
- Ақпараттың жетіспеушілігі (өнімдер, шарттар, талаптар).
- Несие алу мүмкіндігіне сенімнің төмендігі.
- Банктердің кәсіпкерлерден аймақтық алшақтығы.
Сонымен қатар шағын кәсіпорындар кадр даярлау, банктік кредит алу және ақпараттық қызметтерге мұқтаж. Бұл сұраныстарды жүйелі түрде шешу — мемлекеттік саясат пен нарық инфрақұрылымының тікелей міндеті.
Мемлекеттік қолдауды жетілдірудің мәні
Шағын бизнес ірі кәсіпорындардың монополиялық әрекеттерінен және экономикалық өзгерістер кезеңіндегі тұрақсыздықтан көбірек зардап шегеді. Сондықтан мемлекет кәсіпкерліктің алдындағы кедергілерді жоюға, құқықтық көмек көрсетуге және өркениетті нарықтық қатынастарды орнықтыруға ықпал етуі тиіс.
«Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау туралы» заң аясында экономиканың маңызды салаларының бірі — ауыл шаруашылығында бизнесті дамытуға бағытталған шаралар ерекше мәнге ие. Агробизнес жүйесіне мемлекеттің араласуы бақылау мен реттеуді қажет ететін параметрлермен, сондай-ақ тіпті дамыған нарықта да сақталатын объективті факторлармен айқындалады.
Мемлекеттік араласуды қажет ететін негізгі бағыттар
Субсидиялар, мақсатты бағдарламалар, салалық қолдау.
Қолжетімді несиелеу, кепілдік механизмдері, микронесие.
Әділ, түсінікті және әкімшілендіруі жеңіл жүйе.
Инвестиция тарту, тәуекелді төмендету, ұзақ мерзімді капитал.
Кәсіпкерліктің экономикалық белсенділігі мен әлеуметтік бағдар ұстануы оның «орта тапқа» формальды түрде жатуымен емес, нақты меншікке сүйенген тұрақты дәулет пен тұрмыс деңгейінің қалыптасуымен байланысты.
Шағын бизнесті дамыту үшін ескерілетін негізгі факторлар
Шағын бизнесті дамыту үшін үш негізгі жағдайды ескеру қажет:
Кәсіпкерлердің құқығын қорғайтын тиімді тетіктерді қалыптастыру.
Тексеруші органдардың санын және әкімшілік қысымды азайту.
Лицензиялар мен рұқсат беруші құжаттардың санын қысқарту.
Бүгінде шағын кәсіпкерлік көбіне делдалдық қызметте және тез айналатын салаларда (сауда-саттық, қоғамдық тамақтану, азаматтық құрылыс, техника мен машиналарды жөндеу және т.б.) шоғырланған. Ал ең ірі әрі болашағы жоғары нарықтардың бірі — ғылыми-техникалық жаңалықтар мен ақпараттар саласы әлі толық іске қосылмай келеді.
Мемлекеттік қолдаудың негізгі қағидалары
- Басымдық — шағын кәсіпкерлікті дамытуды ұлттық экономикалық міндет ретінде қарастыру.
- Кешенділік — қаржы, құқық, инфрақұрылым және білім беру шараларын бір жүйеге біріктіру.
- Жағдай жасау — инфрақұрылымды дамыту және ұйымдық формаларды таңдауға мүмкіндік беру.
- Тәжірибе — алдыңғы қатарлы шетелдік тәжірибені бейімдеп енгізу.
Қазақстан Республикасының шағын кәсіпкерлікті қолдау жөніндегі агенттігі Экономикалық зерттеулер институтымен және Кәсіпкерлер форумы кеңесімен бірлесіп, 1999–2000 жылдарға арналған шағын кәсіпкерлікті дамыту мен қолдаудың мемлекеттік бағдарламасы жобасын әзірлеген. Бағдарламада бірқатар нақты шараларды іске асыру көзделді.
Бағдарламадағы негізгі бағыттар және іске асыру шаралары
1) Қаржы-несие және инвестициялық қолдау
Кәсіпкерлікті қаржылай қолдау айтарлықтай шығынды талап етеді, ал мемлекеттік бюджеттің мүмкіндігі шектеулі. Сондықтан қаржыны пайдаланудың коммерциялық механизмдеріне көшу өзекті.
Қазіргі кезде банктер көбіне сауда операцияларын немесе ірі тауар өндірушілерді несиелеуге бейім. Шағын бизнес өтімді кепіл базасының жоқтығынан несиелік ресурстарға қол жеткізе алмай отыр.
- Лизингтік несиелерді дамыту (жедел және қаржы лизингі).
- Сақтандыру құралдарын кеңейту.
- Франчайзинг механизмдерін енгізу.
- Аймақтық кепілдік қорлар мен несие серіктестіктерін құру.
- Орта және ұзақ мерзімді несиелеуді басым ету.
2) Салық және кеден саясатын жетілдіру
Шағын бизнеске салық салудың әділ жүйесін қалыптастыруда фискалдық мүдделерден гөрі жалпы экономикалық мүдделердің басымдығы сақталуы тиіс. Әкімшілендіруі жеңіл, түсінікті әрі болжамды салық режимі кәсіпкерліктің өсуіне тікелей әсер етеді.
- Кәсіпкерлер табысын анықтаудың байыпты әрі бірізді тәртібін енгізу.
- Бірыңғай жеңілдетілген мөлшерлеме немесе патенттік төлемді кеңінен қолдану.
- Ағымдағы және аванстық төлемдердің күрделі тәртібін оңтайландыру немесе жою.
- Экспортқа бағдарланған немесе импортты алмастыратын өндіріс дамуына жұмсалған инвестицияны салық салынатын табыстан шегеру.
- Кеден баждарын төлеуде шағын кәсіпорындарға жеңілдіктер беру.
- Қазақстанда өндірілмейтін шикізатты импорттағанда ҚҚС төлеуді кейінге қалдыру мүмкіндігін қарастыру.
3) Салалық және ірі кәсіпорындар тарапынан қолдау
Шағын кәсіпкерлікті дамытудың маңызды қыры — салалық министрліктер мен ведомстволардың, сондай-ақ ірі отандық кәсіпорындардың қолдауы. Қазіргі таңда шағын бизнесті қолдау бағдарламалары көлік және коммуникация салаларында және жекелеген кәсіпорындар деңгейінде әзірленген.
4) Қолдау инфрақұрылымын дамыту
Шағын кәсіпкерлікті қолдау мен дамытудың инфрақұрылымын қалыптастыру үшін болашақта Шағын кәсіпкерлікті дамыту қорының жұмысын қайта қарау қажет. Нарық инфрақұрылымын дамыту — шағын бизнестің тиімді жұмыс істеуінің маңызды шарты.
Аудиторлық, консалтингтік, бухгалтерлік қызметтер; қаржы-несие институттары; сақтандыру компаниялары; оқу орындары және өзге де сервистік ұйымдар.
Сонымен бірге кәсіпкерлер мүддесін қорғайтын ұйымдардың әлеуетін күшейту маңызды: Қазақстан кәсіпкерлер конгресі, кәсіпкерлер мен өндірушілер одағы және басқа бірлестіктер.
5) Лизинг және франчайзингті қалыптастыру
Бүгінгі таңда шағын кәсіпкерлікті дамыту саласындағы жедел және қаржы лизингі іс жүзінде баяу дамып отыр. Бұған лизингтің заңдық және нормативтік базасының жеткіліксіздігі негізгі себептердің бірі.
Франчайзинг шағын кәсіпкерлік өкілдерінің ірі бизнеспен тиімді қарым-қатынас үлгісі ретінде үлкен әлеуетке ие. Қазақстанда франчайзингті дамыту үшін франчайзинг қауымдастығын және оқу-консультациялық орталықтарды құру қажет.
6) Ақпараттық қамтамасыз ету
Бағдарлама аясында шағын кәсіпкерлікті ақпараттық қамтамасыз етудің ұлттық жүйесін құру жоспарланған. Бұл жүйе заңдық-нормативтік актілер, оқу орталықтары, заңгерлік фирмалар, адвокаттық кеңселер және өзге инфрақұрылым объектілері туралы деректердің ақпараттық базасын қалыптастыруға тиіс.
Осы бағытта шағын кәсіпкерліктің республикалық ақпараттық-көрме орталығы жүйені іске асырудың базалық алаңы бола алады.
7) Құқықтық қорғау инфрақұрылымы және әкімшілік кедергілерді азайту
Кәсіпкерлік, әсіресе шағын бизнес, құқықтық мәртебесі тұрғысынан жеткілікті қорғалған институтқа әлі толық айналған жоқ. Сондықтан шағын бизнестің ортақ мүдделерін және әр субъектінің құқығын қорғайтын мемлекеттік емес ұйымдардың рөлін күшейту қажет.
Кәсіпорынды тіркеу процесін бастаушы кәсіпкерлерге кедергі келтірмейтіндей ету.
Жарғылық қорды төлеу талаптарын құқықтық тұрғыда айқындап, орынсыз ауыртпалықты азайту.
Лицензия беру тәртібін қайта қарап, рәсімдерді қысқарту және ашықтықты күшейту.
Шағын және орта бизнесті қаржыландыру: шешілмеген түйіндер
Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдаудың негізгі бағыттарының бірі — мемлекеттің қаржы-несиелік және инвестициялық саясаты. Қолайлы инвестициялық климат жасау және несиелеу жүйесін жетілдіру басты міндеттердің қатарында.
Қазақстанда шағын кәсіпкерлікті тиімді қаржыландыру үшін қажетті ресурстар тапшылығы сақталып отыр. Қаржы саласында шешімін толық таппаған мәселелер мыналар:
- Несие алудың шектеулілігі.
- Коммерциялық банктердің кепілдік талаптарының жоғары болуы.
- Несиенің пайыздық мөлшерлемесінің жоғары болуы және мерзімінің қысқалығы.
- Микронесиелеудің заңдық негізінің жеткіліксіздігі.
- Банктердің шағын кәсіпкерлікті несиелеу саясатының айқын болмауы.
Осыған байланысты шағын кәсіпкерлікті қаржылай қолдаудың басты бағыты — осы секторға несие мен инвестицияны кеңінен тарату. Қаржылық-несиелік саясат салалық және аймақтық басымдықтарға сүйеніп, төмен пайыздық және ұзақ мерзімді несиелеу қағидатына негізделуі қажет.
Қорытынды акцент
Шағын бизнестің тұрақты дамуы үшін салықтық жеңілдіктердің өзі жеткіліксіз. Нәтижеге жеткізетін жүйе — қолжетімді қаржыландыру, әділ реттеу, инфрақұрылым және ақпараттық-құқықтық қолдау құралдарының өзара байланысқан кешені.
Іс-қимылға бағытталған қысқа тізім
- Кепілдік қорлары мен несие серіктестіктерін аймақтарда кеңейту.
- Лизинг, сақтандыру және франчайзинг құралдарын құқықтық тұрғыда күшейту.
- Тіркеу мен лицензиялау рәсімдерін қысқартып, ашық форматқа көшіру.
- Шағын бизнес үшін ұзақ мерзімді және төмен пайызды несиелеуді басым ету.
- Ақпараттық қамтамасыз етудің ұлттық жүйесін іске қосу.
Ескерту
Бұл мәтін редакцияланып, стильдік және грамматикалық тұрғыда ықшамдалды. Мазмұндағы негізгі тұжырымдар мен ұсыныстар сақталды.