Елімізде патриоттық тәрбиені қалыптастыру міндеттері.
Патриоттық тәрбиені жаңаша пайымдау: өткені, бүгінгі жағдайы және негізгі ұғымдар
Қазақстан мектеп оқушыларын патриотизмге тәрбиелеудің өткені мен бүгінгі жай-күйін зерделеу оның әдістері, тәсілдері мен формалары сан алуан болғанын, сондай-ақ оларды қазіргі жағдайға бейімдеп қолданудың мүмкіндігі мол екенін көрсетеді. Алайда кеңес дәуірінде (1970–1990 жж.) патриоттық тәрбиенің мазмұны сол кезеңнің идеологиясына қызмет еткендіктен, біржақты сипат алғаны да айқын: ұлттық патриотизм көбіне ескерусіз қалды.
Соның салдарынан «ұлттық патриотизм», «ұлттық сана» секілді аса маңызды ұғымдар көп жағдайда терең талданбады. Қазақстан жағдайында осындай мәселелердің түйінін ашпайынша, патриоттық тәрбиені жүйелі түрде жолға қою қиын.
Өтпелі кезең және ұғымдардың маңызы
Республика бір саяси құрылымнан екіншісіне ауысқан өтпелі кезеңде басқару жүйесі жаңа сападағы қарым-қатынасқа бет бұрды. Бұл өзгерістер мектептегі тәрбие жұмыстарының дағдарысқа ұшырауына да әсер етті. Осындай жағдайда уақыт талабына сай жаңа ұғымдарды нақтылап, оларға анықтама беру қажеттілігі туындайды.
Өйткені ұғымдар арқылы оқушы санасында білім қалыптасады, ал білім өз кезегінде іс-әрекетке бағыт береді. Патриотизмге тәрбиелеуде тірек болатын негізгі ұғымдар ретінде біз «ұлттық патриотизм» және «қазақстандық патриотизм» ұғымдарын бөліп қарастырамыз.
Ұғым мен түсінік: тәрбиелік мазмұнды айқындаудың өзегі
Ұғым — заттар мен құбылыстардың жалпы белгілері мен айырмашылықтарының белгілі бір жиынтығына сүйеніп ой жүргізу нәтижесі; ол ғылыми және тәжірибелік білімді қалыптастыруда қолданылады. Ұғымдардың негізінде пікір, ой тұжырымдары, қорытындылар мен пайымдаулар жасалады.
Ал түсінік — белгілі бір нәрсенің мағынасы мен мәнін ұғыну. Осы тұрғыдан алғанда «ұлттық патриотизм» және «қазақстандық патриотизм» ұғымдарын нақтылау Отан, туған жер, ел, атамекен, мемлекет, туған өлке, туған халық туралы жүйелі түсініктер берудің тиімділігін арттырады.
Тәрбиелік мүмкіндіктер
- отансүйгіштік сезімін дамыту;
- ұлттық салт-дәстүрді ұстануға баулу;
- мемлекеттік рәміздерге құрмет қалыптастыру;
- туған өлкені қорғауға және көркейтуге жауапкершілік сезімін орнықтыру.
Негізгі түйін
Ұғымдарды анықтау — тек теориялық мәселе емес. Ол жас ұрпақтың санасында нақты бағдар қалыптастырып, мінез-құлық пен іс-әрекеттің тәрбиелік арнасын айқындайды.
Тірек ұғымдар
Ұлттық патриотизм · Қазақстандық патриотизм
Б.Момышұлы көзқарасы: патриотизмнің терең анықтамасы
Педагог, психолог, философ ғалымдар мен ақын-жазушылардың ой-пікірлеріне сүйене отырып, біз аталған ұғымдарға анықтама беруге ұмтыламыз. Бұл қажеттілік бүгінгі тәрбие ісіндегі кезек күттірмейтін міндеттерден туындайды.
«Патриотизм — Отанға деген сүйіспеншілік; жеке адамның аман-саулығының қоғамдық және мемлекеттік қауіпсіздікпен тікелей байланыстылығын сезіну; өзіңнің мемлекетке тәуелді екеніңді, мемлекетті нығайту — жеке адамды күшейту екенін мойындау. Қысқасы, патриотизм мемлекет ұғымын жеке адамның өткенімен, бүгінгісімен және болашағымен байланыстыра біріктіреді».
Қаһарман жазушы «ұлттық патриотизм» ұғымын да философиялық тұрғыдан талдап, оны жеке адамның өз халқына сүйіспеншілігімен, шыққан тегімен, территориясымен, тілімен, тұрмыс-тіршілігімен, мінез-құлқымен, психологиялық және этнографиялық ерекшеліктерімен, тарихи дәстүрлерімен сабақтастыра қарастырады. Осы пайымнан шығатын негізгі ой: аталған рухани ерекшеліктерді сақтау — ұлттық патриотизмнің маңызды өлшемдерінің бірі.
Мектеп тәжірибесіне қойылатын талап
Жас мемлекетіміздің болашақ азаматтарын патриотизмге тәрбиелеуде негізгі ұғымдар оқу-тәрбие ісінің өзегіне айналуы тиіс. Мұның педагогикалық негізі:
- тұлғаның патриоттық сана-сезімін қалыптастыру;
- патриоттық іс-әрекетті ұйымдастыру;
- мінез-құлыққа патриоттық сипат беру.
Бұл бағыттар оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдардың мазмұнынан бастау алып, сабақтан тыс тәрбие жұмыстарында логикалық жалғасын табуы орынды.
Қазақстандық патриотизм: ортақ Отанға ортақ жауапкершілік
Қазақстандық патриотизмнің өзегі — Қазақстан мемлекетін «Отаным» деп тану. Бұл ұлтқа, сенімге, нанымға, саяси көзқарасқа қарамастан, әрбір азаматтың өз мемлекетіне жауапкершілікпен қарауын білдіреді. Оның белгілері ретінде: заңға құрмет, рәміздерді қастерлеу, жетістіктерге қуану, кемшіліктердің алдын алудың жолын қарастыру, елді көркейтуге үлес қосу және қорғауға дайын болу секілді ұстанымдар аталады.
Егемендік алғаннан кейін мерзімді басылымдарда «қазақстандық патриотизм» және «ұлттық патриотизм» туралы көптеген пікірлер айтылды. Сол пікірлерді және педагог, философ-психолог ғалымдардың тұжырымдарын салыстыра зерттей келе, бір кездегі «кеңестік патриотизм» ұғымы жаңа тарихи жағдайда «қазақстандық патриотизм» ретінде қайта мазмұндалуы қажет деген қорытынды жасалады. Мұндай ұғымның қалыптасуы — қоғамның да, білім жүйесінің де мақсатты еңбегіне тәуелді.
Патриоттық сезімнің қайнар көзі және мазмұны
Патриоттық сезімнің объектісі мен қайнар көзі — Отан. Ал оның мазмұны туған жер, табиғат және оның байлықтары, тіл, дәстүр, тарихи ескерткіштер, туған өлкенің киелі орындары секілді жалпыұлттық құндылықтармен толығады. Осылар адамның жүрегіне жылылық, жақындық, туыстық сезім ұялатып, ізгі әрі ерлік істердің қозғаушы күшіне айналады.
Қазақстандық патриотизм тек қазақ ұлтының Отанына сүйіспеншілігімен шектелмейді: ол Қазақстанды мекендейтін барлық ұлт пен ұлыс өкілдеріне ортақ құндылық. Дегенмен елді, Отанды зорлықпен сүйгізу мүмкін емес. Елін сүю — әр адамның ар-ожданымен байланысты, тұлғалық таңдауы мен ішкі мәдениетіне сүйенетін сезім.
Тарих тәжірибесі: ерлік үлгілері және отбасы ықпалы
Туған халқымыздың өткен тарихына үңілсек, отансүйгіштіктің жарқын үлгілері аз емес. Бүгінгі күні егемен ел болып отыруымыз — ата-бабаларымыздың теңдесі жоқ ерлігі мен табандылығының нәтижесі. Жоңғар шапқыншылығы кезеңі мен одан бергі ұлт-азаттық көтерілістерді еске алсақ, батырлар бүгінгідей жүйелі патриоттық тәрбиенің «тезіне» түспесе де, елін, жерін қорғауда жанын аямай күресті.
Осы тарихи тәжірибе сол кезеңдерде отансүйгіштік сезімнің қалыптасуына отбасы тәрбиесі мен ауыл-аймақ ықпалының күшті болғанын аңғартады. Өсіп келе жатқан ұрпақ бойындағы отансүйгіштікке отбасындағы тәрбиенің әсерін елеусіз қалдыруға болмайды.
Жаңа тарихи жағдайдағы міндет
Қоғамның жай-күйі әрбір азаматтың ұстанымына тәуелді. Демек, Қазақстан Республикасының егемендігі мен тәуелсіздігінің нығайып дамуының басты шарттарының бірі — азаматтардың патриотизмі.
Кеңес кезеңіндегі патриотизм мазмұны жаңа қоғамдық жағдайда біртіндеп жаңғырып жатқанымен, жаңа құндылықтар жүйесі толық қалыптасып үлгерген жоқ. Бүгінгі Қазақстанда өмір сүретін барлық этностар «Қазақстан» атты ортақ мемлекетке бірігеді; сондықтан ортақ мүдде, мақсат және жауапкершілік те бір арнаға тоғысуы қажет. Осы талап «қазақстандық патриотизм» ұғымын орнықтыру міндетін алға шығарады.
Ұлттық патриотизм: тектілік пен тәрбиенің бірлігі
Ұлттық патриотизмді «ұлт» және «патриотизм» сөздерінің жай қосындысы ретінде қарастыру жеткіліксіз. Бұл — тектілікпен берілетін қасиеттердің тәрбие арқылы бекіп, нығаюы; елін, жерін шексіз сүю және соған қызмет ету; ұлттың қадір-қасиетін ардақтау.
Осы тұрғыда ұлттық патриотизм — қанмен, текпен келетін, ал тәлім-тәрбие арқылы өсіп-жетілетін ұлттық сипаттағы саналы іс-әрекет пен мінез-құлық.
Қазақстандық патриотизм ұғымы және анықтамасы
Тарихи материалдар мен мұрағат деректерін, тарихи-философиялық әдебиеттерді, педагогикалық және психологиялық зерттеулерді, сондай-ақ мерзімді басылымдарды талдау қазақстандық патриотизм терминінің кейінгі кезеңде пайда болғанын және оның Қазақстанның егемен ел болуына байланысты қалыптасқанын көрсетеді. Ж. Кенжалин, Ә. Нұршайықов, З. Ахметова секілді қаламгерлер мен ғалымдар бұл ұғымды тәуелсіз мемлекеттілікпен байланыстырады.
Анықтама
Қазақстандық патриотизм — Қазақ мемлекетін өз Отаны деп сезіну; Қазақстандағы өзге ұлт өкілдерінің қазақ халқына сый-құрметпен қарауы; әр ұлттың құқықтық еркіндігін қуаттай отырып, туған жерін көркейтуге және оны қорғауға дайын болуы.
Қазіргі әлеуметтік және саяси-экономикалық жағдайларды, халық сана-сезімінің қалыптасу үрдісін ескерсек, қазақстандық патриотизмнің орнығуына мемлекетке атын беріп отырған қазақ халқының бойындағы ұлттық патриоттық қасиеттердің ықпалы айрықша екені байқалады.
Тәрбиенің бастауы: отбасыдан мектепке дейінгі сабақтастық
Патриоттық сезімнің қалыптасуы, әдетте, отбасындағы тәрбиеден (балабақшадан) басталады. Б. Момышұлы, Ә. Нұршайықов, З. Ахметова және өзге де авторлардың пікірлеріне сүйенсек, отбасында патриотизмге тәрбиелеу:
- ана тілін үйретуден;
- ұлттық мінез-құлық қалыптастырудан;
- ұлттық салт-дәстүрді сақтаудан;
- шыққан ата-тегін білу және сезінуден басталып,
- халқына сүйіспеншілікті және тарихи дәстүрлерді қастерлеуді күшейтіп,
- кейін туған жеріне, Отанына деген сүйіспеншіліктің мектепте жүйелі түрде дамуына ұласуы тиіс.