ӘБУ НАСР ӘЛ-ФАРАБИ
Әбу Наср әл-Фараби (870–950): екінші ұстаз, энциклопедист ғалым
Әбу Наср әл-Фараби (870–950) — Аристотельден кейін дүниежүзілік білім мен мәдениеттің «екінші ұстазы» атанған данышпан, энциклопедист ғалым. Оның мұсылманша толық аты-жөні — Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Узлағ Тархани.
Толық есімі
Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Узлағ Тархани
Лақап атауы
Аристотельден кейінгі «екінші ұстаз»
Туған жері және атының қалыптасуы
Ол Сырдария бойындағы, ерте заманда түркі халықтарының ірі орталығы болған Отырар қаласында дүниеге келген. Отырарды арабтар «Фараб» деп атаған. Сол дәуірдің дәстүріне сай, адамның шыққан жерін білдіру үшін есіміне туған мекенінің атауы тіркелетін. Осылайша ұлы ғұлама «әл-Фараби» аталды.
Махмұд Қашқари «Диуани лұғат ат-түрк» еңбегінде Фараб қаласының түрікше атауын «Қарышоқы» деп көрсетеді.
Отырардың көптілді ғылыми ортасы
Әл-Фараби дәуірінде бүкіл Орта Азия мен Түркістан араб халифатының ықпалында болды. Қаланың сауда-саттық және мәдени өмірінде араб, парсы, түркі тілдері қатар қолданылды. Рухани әрі ғылыми тіл ретінде араб тілі басым еді. Сондықтан Отырарда сауат ашып, ғылымға құштарлығы оянған әл-Фарабидің осы үш тілді жетік меңгеруі табиғи заңдылық болатын.
Бағдадқа жол: білім іздеу және тілдерді меңгеру
Кейін ол білім мен ғылым іздеп көптеген жерді аралайды. Ақыры сол кезеңде ғылым дүниесінің ордасы саналатын Бағдадқа келіп, сонда тұрақтайды. Өз дәуірінің әйгілі ғалымдарымен жүздесіп, ғылыми сұхбат құрады. Грек, латын, санскрит және басқа да тілдерді үйреніп, көкжиегін кеңейтеді.
Ғылыми мұрасы және зерттеу салалары
Әл-Фараби өз заманындағы дамыған ғылым салаларының бәріне дерлік үлес қосып, өнер мен білімде елеулі із қалдырды. Одан қалған ғылыми еңбектердің саны жүзден асады. Еңбектерін ғылым салаларына бөліп қарастырсақ, төмендегідей бағыттарды қамтиды:
- Астрономия
- Астрология
- Математика
- Логика
- Музыка
- Медицина
- Табиғат ғылымдары
- Әлеуметтану
- Лингвистика
- Поэзия және риторика
- Философия
Қазақстандағы жинақтау мен қолжазбалар қоры
ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап Қазақстан ғалымдары да ұлы ұстаздың бай мұрасын жинап, зерттеп, тануға үлес қоса бастады. Бүгінде Қазақстан Ғылым академиясының кітапханасында әл-Фарабидің елу шақты еңбегі бар.
Сирек әрі ірі туындылар
Олардың ішінде өзге тілдерге әлі толық аударылмаған, ұзақ уақыт ғылыми ортаға белгісіз болып келген еңбектер де кездеседі. Мәселен: «Алмагеске түсініктеме», «Геометриялық сызықтар жасаудың әдістері», «Астрология», «Китаб әл-мусики әл-кабир» — әрқайсысы өз саласының биігін көрсететін аса ірі еңбектер.
Бұдан бөлек, Қазақстанның Ирандағы алғашқы Төтенше және Өкілетті елшісі болған ғалым Мырзатай Жолдасбеков тапқан әл-Фарабидің қолжазбалары Алматыдағы әл-Фараби атындағы ұлттық университет кітапханасына тапсырылған. Бұл қолжазбалардың көшірмесі (он үш қолжазба) бүгінде Еуразия ұлттық университетінің Отырар кітапханасында сақтаулы.
Өмірінің соңғы жылдары және мәңгілік мекені
Өмірінің соңына қарай әл-Фараби Мысыр, Шам, Халеб қалаларында болып, ақырында Шам шаһарына келіп тұрақтайды. Осында қайтыс болады. Денесі Шам қаласындағы Кіші қақпа (Баб ас-Сағир) маңындағы зиратқа қойылған.
Ғылыми ықпалы: шәкірттері мен ізбасарлары
Әл-Фарабидің ісін жалғастырған, ғылымға берілген шәкірттері көп болған. Солардың ішінен, ең алдымен, Орта Азияның ұлы ғалымы Әбу Әли ибн Синаның (Авиценна) есімін атауға болады. Кейінгі кезеңдегі шығыс ғалымдары оларды бөліп-жармай «Қос Фараби» деп те атаған.
Сондай-ақ еңбектері ұлы ұстаздың мұрасымен сабақтасқан Беруни, Бозжани, Омар Һайям сияқты ғалымдар да өздерін әл-Фарабидің шәкіртіміз деп есептеген.