Валюталық жүйе және валюта бағамының қалыптасуы
Валюталық жүйе және оның түрлері
Валюталық жүйе — ұлттық заңнамамен немесе мемлекетаралық келісімшарттармен бекітілетін валюталық қатынастарды ұйымдастыру және реттеу нысаны.
Ұлттық валюталық жүйе
Белгілі бір елдің ішкі валюталық тәртібі мен ережелерінің жиынтығы.
Дүниежүзілік валюталық жүйе
Халықаралық деңгейде қалыптасқан валюталық қатынастар мен институттар жүйесі.
Аймақтық (мемлекетаралық) жүйе
Бірнеше ел арасында келісімдер арқылы орнатылатын валюталық өзара іс-қимыл тәртібі.
Валюта бағамының қалыптасуы: негізгі факторлар
Валюта бағамының қалыптасуы — көп факторлы үдеріс. Сұраныс пен ұсынысқа әсер ететін негізгі экономикалық факторлар:
-
1
Инфляция қарқыны
Ақшаның инфляциялық құнсыздануы сатып алу қабілетін төмендетіп, валюта бағамының әлсіреу үрдісін күшейтуі мүмкін.
-
2
Пайыздық мөлшерлеме деңгейі
Пайыз мөлшерлемелері капитал қозғалысына ықпал етіп, ұлттық валютаға сұранысты өзгерте алады.
-
3
Бағалы қағаздардың табыстылығы
Инвестициялық тартымдылық артса, валютаға сұраныс өсіп, бағамға оң ықпал етуі ықтимал.
-
4
Төлем балансының жағдайы
Экспорт-импорт теңгерімі мен капитал ағымдары валюта ұсынысы мен сұранысын айқындайды.
Түсіндіру мысалы
Егер өзге факторлар кері әсер етпесе, басқа елдермен салыстырғанда инфляция төмен болған сайын ұлттық валюта бағамы салыстырмалы түрде тұрақтырақ болуы мүмкін.
Валюталық операциялар есебі: валюталық шотты ашу, жүргізу және жабу
Ішкі валюта нарығында сатып алу-сату қағидаттары
Өкілетті банктер мен айырбастау пункттері арқылы шетел валютасын сатып алу-сату екіжақты мәмілелер негізінде жүзеге асырылады. Мұндай жағдайда сатып алушылар мен сатушылар теңгені шетел валютасына айырбастау бағасын өзара келісім арқылы дербес белгілей алады.
Заңды тұлғалар — резиденттер шетел валютасын ішкі валюта нарығында негізінен мына мақсаттар үшін сатып ала алады: резидент еместермен есеп айырысу; шетел валютасындағы несиелерді алу; шетел валютасында алынған банк несиелері бойынша міндеттемелерді орындау.
Шетел валютасындағы несиелер, әдетте, қолма-қолсыз есеп айырысу тәртібімен беріледі. Ішкі нарықта шетел валютасын сатып алу меншікті қаражат есебінен де, қарыз қаражат есебінен де теңгемен жүргізіледі. Қарыз қаражатымен сатып алынған валюта бойынша оның мақсатты пайдаланылуы көрсетілуі тиіс.
Қазақстан Республикасына резиденттер мен резидент еместердің валюта құндылықтарын әкелуі кеден заңнамасының талаптарын сақтай отырып, шектеусіз жүзеге асырылады.
Өкілетті банкте валюталық шот ашу үшін құжаттар
- Валюталық шот ашуға өтініш
- Құрылтай құжаттарының нотариалды куәландырылған көшірмелері
- Қол үлгілері мен мөр таңбасы (өкілетті тұлғалардың)
- Мемлекеттік тіркеу туралы куәлік
- Салық органының анықтамасы (салық төлеуші ретінде есепке қою)
- Уәкілетті органда тіркелу туралы құжат (қажет болғанда)
Шотты жабу тәртібі
Валюталық шот оның иесінің өтініші бойынша жабылады. Өтініш өзіне қызмет көрсететін банк мекемесіне жолданады.
Шот қабылданған жағдайда, сондай-ақ субъектінің атауы немесе шот нөмірі өзгерген кезде, шот иесі өтінішке валюталық шоттағы қаражат қалдығын растайтын құжатты қоса тіркеуге міндетті.
Валюталық шот бойынша жеке талдамалық (аналитикалық) есеп жүргізілмейді: оны банк көшірмелері алмастырады.
Валюталық операцияларды құжаттап рәсімдеу
Валюта шоты бойынша операциялар төмендегі негізгі құжаттармен рәсімделеді.
Қолма-қол валютаның түсуі
Нақты валюта түсімі (табыс, пайдаланылмаған есеп берілетін сомалардың қалдығы және т.б.) валюталық кіріс ордерімен рәсімделеді. Банктің мөрі (штампы) және кассирдің, орындаушының, бақылаушының қолдары қойылған кіріс ордері валюталық шығыс касса ордерін толтыруға негіз болуы мүмкін.
Қолма-қол валютаның берілуі
Нақты валюта беру тапсырмамен (валюталық шығыс ордерімен) рәсімделеді. Банк куәландырған тапсырма көшірмесі валюталық кіріс касса ордерін жазуға негіз бола алады.
Шетелдегі бенефициарға аудару
Шетелдегі алушыға валюта қаражатын аудару аударуға берілетін өтініш арқылы рәсімделеді.
Валюталық шоттар бойынша операциялар есебі
Есеп жүргізілетін шоттар
- 431
- Ел ішіндегі валюталық шоттардағы нақты ақша
- 432
- Шетелдегі валюталық шоттардағы нақты ақша
Банкте осы және өзге де құжаттардың негізінде валюталық шоттың дербес шотына жазбалар енгізіледі, ал оның көшірмесі кәсіпорынға жіберіледі. Бұл көшірмелер валюталық шот бойынша жинақтау тізімдемесін немесе машинограмманы жасауға негіз болады.
Валютамен жасалатын мәмілелер бухгалтерлік есепте операция жасалған күнгі Ұлттық банктің бағамы бойынша қайта есептеліп, Қазақстан Республикасының валютасында көрсетілуі тиіс.
Сонымен бірге валюталық шоттардағы ақша қозғалысы және шетел валютасындағы өзге операциялар бойынша талдамалы жазбалар есеп айырысу немесе төлем валютасында да жүргізілгені жөн.
Шетел валютасымен есеп айырысудың кең тараған нысандары
Банктік аударым
Бір банктің төлем тапсырмасын басқа банкке пошта немесе телеграф арқылы жіберу негізіндегі есеп айырысу.
Құжаттамалық инкассо
Импортшыдан төлемді немесе тауар құжаттарына қарсы төлеу міндеттемесін алу үшін экспортшы банкіне берілетін тапсырма.
Құжаттамалық аккредитив
Импортшы тапсырмасы бойынша экспортшы пайдасына банктің ақшалай міндеттемесі.
Валюталық бақылау: мақсат, субъектілер және жауапкершілік
Мақсаты мен негізгі бағыттары
Валюталық бақылаудың мақсаты — резиденттер мен резидент еместер валюталық операцияларды жүзеге асырған кезде валюталық заң талаптарының сақталуын қамтамасыз ету.
Негізгі бағыттары: операциялардың қолданыстағы заңнамаға сәйкестігін тексеру; шетел валютасымен төлемнің негізділігін бағалау; валюталық операциялар бойынша есепке алу мен есеп берудің толықтығы мен дұрыстығын бақылау.
Кім жүзеге асырады?
- Валюталық бақылау органдары: заңнамаға сәйкес валютаны реттеу міндеттерін орындауға уәкілетті мемлекеттік органдар.
- Валюталық бақылау агенттері: лицензиялары шегінде операциялар жүргізген кезде валюталық заңның сақталуын бақылау міндеті жүктелген өкілетті банктер және банк емес уәкілетті қаржы ұйымдары.
- Валюталық бақылау органдары агенттерді тартуға және орындалуы тиіс жекелеген тапсырмалар беруге құқылы.
Заңды тұлғалар үшін айыппұлдар (жалпы қағида)
Заң бұзатын операциялар
Келісім сомасының 10% мөлшерінде, бірақ 1 млн теңгеден аспайтын айыппұл.
Есепте көрсетілмеген операциялар
Есепке алынбаған сома мөлшерінде айыппұл.
Есеп жүргізу тәртібін бұзу
Тиісті емес түрде есепке алынған соманың 5% мөлшерінде айыппұл.
Айыппұлдарды өндіріп алу валюталық бақылау органдары арқылы жүзеге асырылады, сондай-ақ валюталық бақылау агенттерінің ұсынысы бойынша сот тәртібімен орындалуы мүмкін. Валюталық заңның бұзылуына кінәлі лауазымды тұлғалар Қазақстан Республикасы заңнамасына сәйкес жауапкершілікке тартылады.
Бағам айырмашылығын есепке алу
Валютамен операция жасайтын субъектілерде теңгенің осы валютаға қатысты бағамы өзгерген жағдайда пайда болатын бағам айырмашылығы бухгалтерлік есепте тиісті түрде көрсетілуі керек:
725 шоты
Бағам айырмашылығынан түскен табыс
844 шоты
Бағам айырмашылығы бойынша шығыс
Келісімге сәйкес өтеу мерзімі әлі келмеген шетел валютасындағы дебиторлық және кредиторлық берешек бойынша бағам айырмашылығы берешек өтелген кезде немесе міндеттемені төлеу мерзімі өткеннен кейін есептеледі.
Салық салу мақсатында жылдық табыс валюталық шотқа қаражат түскен күні (немесе соңғы есептік күні) қолданыста болған Ұлттық банк бағамының өзгеруі нәтижесінде пайда болған оң бағам айырмашылығы сомасына азайтылады, ал теріс бағам айырмашылығы сомасына көбейтіледі.
Қолданылатын валюталар түрлері
- Ұлттық валюта
- Еркін айырбасталатын валюта Басқа валюталарға еркін және шектеусіз айырбасталатын
- Айырбасталмайтын (тұйық) валюта Жақын шетел және дамушы елдердің ұлттық валюталары
- Клиринг валютасы Қарсы талаптар мен міндеттемелерді өзара есепке алу арқылы қолданылатын
Нормативтік негіз туралы ескерту
Валюталық операцияларды жүргізу тәртібі уәкілетті органдардың қаулылары мен нұсқаулықтарында айқындалады. Практикада валюталық шотты ашу, жүргізу және жабу ережелері банк шоттарына қатысты белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады, ал шетел валютасындағы операциялар бухгалтерлік есеп стандарттарының талаптарына сай көрсетіледі.