Саяси жүйе
«Саяси жүйе» ұғымы және оның ғылымдағы орны
«Саяси жүйе» ұғымын саяси ғылым ХХ ғасырдың орта шенінен бастап жүйелі түрде қолдана бастады. Саяси жүйелер теориясының негізін қалаушылардың қатарында америкалық саясаттанушылар Д. Истон мен Г. Алмонд ерекше аталады.
Д. Истон
«Саяси жүйе» (1953) және «Саяси өмірді жүйелік талдау» еңбектерінде саяси жүйені сырттан келетін импульстерге жауап беретін, дамитын және өзін-өзі реттейтін организм ретінде қарастырды.
Г. Алмонд
«Салыстырмалы саяси жүйелер» (1956) мақаласында саяси жүйені саяси институттар мен саяси мәдениеттің бірлігі ретінде түсіндіруге басымдық берді.
Марксизм дәстүрінде саяси жүйе әлеуметтік топтардың мүдделерін білдіретін қоғамдық қондырманың элементі ретінде талданады: мүдделер саяси шешімдерді қабылдау және іске асыру арқылы, саяси құрылымдардың көмегімен жүзеге асады.
Неліктен анықтамалар көп: күрделі феноменнің табиғаты
Саяси жүйені түсіндірудегі әртүрлілік кездейсоқ емес: бұл феноменнің көпқырлы болуына байланысты. Сәйкес түсінік жүйенің өзекті белгілерін және одан туындайтын қырларды нақты ажыратуды талап етеді. «Саяси жүйе» ұғымы, ең алдымен, қоғамның саяси сферасының жүйелік сипатын білдіреді.
Антикадан бергі көзқарас: басқару формалары
Антика дәуірінен бастап ойшылдар әртүрлі саяси құрылымдардың өмір сүретінін байқады. Платон мемлекеттік басқарудың үш формасын атап өтеді: монархия, анархия, демократия; олардың әрқайсысы заңды және заңсыз түрлерге бөлінеді. Аристотель де басқару формаларын «дұрыс» және «дұрыс емес» деп ажырату идеясын дамытты.
Саяси ғылым тарихында саяси сфераны тұтас жүйе ретінде ұғыну біртіндеп қалыптасты. Осы идеяны жинақтап көрсететін түсінік — «саяси жүйе».
Саяси жүйенің құрылымы: жүйешелер және олардың байланысы
Д. Истон мен француз саясаттанушысы М. Дюверже саяси жүйені элементтердің өзара әрекеті, рөлдері мен қатынастарының, сондай-ақ нормалар мен ережелердің жиынтығы ретінде қарастырды. Осы тұрғыдан саяси жүйенің бірнеше жүйешесі ажыратылады:
Институционалдық
Мемлекеттік органдар, партиялар, қоғамдық ұйымдар сияқты институттар жүйесі.
Коммуникативтік
Саяси ақпарат алмасу, байланыс арналары және қоғаммен өзара ықпалдасу.
Функционалдық
Қоғамдық мүдделерді білдіру, шешім қабылдау, орындау, бақылау қызметтері.
Нормативтік
Құқықтық нормалар, дәстүрлер, ережелер және «саяси ойын» қағидалары.
Әр жүйеше өзіндік функция атқарады және басқаларымен өзара байланыса отырып, жүйенің тұтастығы мен тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
«Қара жәшік» моделі: кіріс, шығыс және кері байланыс
Батыстық саясаттануда екі тұжырым жиі кездеседі: (1) саяси жүйені түсіну үшін оның сыртқы ортамен байланысын талдау маңызды; (2) жүйенің нақты сипаты элементтердің өзара әрекетін, рөлдік функцияларын және реттеуші нормаларын талдау арқылы ашылады. Осы контексте саяси жүйені кейде ортамен «кіру» және «шығу» арқылы өзара әрекет ететін «қара жәшікке» теңестіреді.
Орта ↔ Жүйе өзара ықпалы
КІРІС (INPUT)
- қоғам тарапынан талаптар
- қоғам тарапынан қолдау
ШЫҒЫС (OUTPUT)
- саяси шешімдер
- әрекеттер және саясатты іске асыру
Жүйе сыртқы импульстерге жауап бере отырып ортаға ықпал етеді; орта да өз кезегінде жүйеге әсер етеді. Бұл процесс тікелей және қайтымды байланыс арқылы қайталанып отырады.
«Шығыстағы» шешімдер қоғамның үміті мен күтулеріне сәйкес келсе, жүйенің легитимділік деңгейі нығаяды. Легитимділік жүйеге тұтастай да, оның жекелеген элементтеріне де қатысты. Кез келген ішкі үйлесімсіздік немесе жүйешелер арасындағы келісімнің әлсіреуі легитимділіктің төмендеуіне әкелуі мүмкін.
Талаптар мен қолдау: жүйені жүктейтін және ұстайтын күштер
Талаптар
Талаптар ауқымы өте кең: жалақыны көтеру, еңбек жағдайын жақсарту, білім беру шығындарын арттыру, әлеуметтік қамсыздандыруды кеңейту және т.б. Талаптар тым көбейсе, жүйе белгілі бір шекке дейін ғана жауап бере алатындықтан әлсіреуі мүмкін.
Маңызды ескерту
Талаптардың көптігі сандық жүктемені арттырса, талаптардың күрделілігі сапалық жүктемені күшейтеді. Сондықтан талаптарды жүйе мүмкіндіктерімен сәйкестендіру қажет.
Қолдау
Қолдау — жүйенің тұрақтылығы үшін шешуші ресурс. Қолдауды ажырату маңызды: елді (қауымдастықты) қолдау, режимді қолдау, үкіметті қолдау және саяси жүйенің өзге мүшелерін қолдау.
Мысалы, адам режимді ұнатпаса да отанын сүйетін патриот болуы мүмкін; үкімет жұмысын сынай отырып, режимге немесе мемлекетке адал болуы мүмкін.
Екі негізгі механизм
- Қадағалау механизмі: жүйені іске қосатын талаптар мен қолдауларды анықтайды.
- Конверсия (өзгертуші) механизмі: талаптар мен қолдауды шешімдер мен әрекеттерге айналдырады.
Д. Истон бойынша талаптар мен қолдаудың негізгі түрлері
Талаптар типтері
- Игіліктер мен қызметтерді бөлу: еңбекақы, зейнетақы, жәрдемақы, жұмыс уақыты, білім беру мүмкіндіктері, инфрақұрылым (жол, көлік) және т.б.
- Жүріс-тұрысты реттеу: қоғамдық қауіпсіздік, нарықты реттеу, неке, денсаулық сақтау, санитария және бақылау.
- Коммуникация және ақпарат: ақпарат кеңістігіндегі талаптар мен қолжетімділік.
Қолдау формалары
- Материалдық қолдау: салық төлеу, қоғамдық еңбек, әскери қызмет.
- Құқықтық мойынсыну: заңдар мен директиваларды сақтау.
- Саяси қатысу: дауыс беру, саяси талқылауларға қатысу және өзге формалар.
- Сенім және символдық құрмет: ресми ақпаратқа назар, мемлекеттік рәміздер мен рәсімдерді құрметтеу.
Саяси жүйенің негізгі элементтері
Саяси жүйе мемлекеттік басқару механизмдері арқылы легитимді шешімдер дайындап, олардың орындалуына қатысты әрекеттер қабылдайды. Бұл процесті түсіндіру үшін саяси жүйенің базалық элементтері жиі мынадай түрде беріледі:
Билік
Ресурстарды бөлуге және шешімдерге ықпал етуге қабілетті бәсекелес топтар арасындағы ықпал тетігі.
Мүдделер
Тұлғалар мен топтарды саяси процеске қатыстырушы мақсаттар мен қажеттіліктер жиынтығы.
Саясат
Билік пен мүдделердің өзара әрекеттесуінен туындайтын қоғамдық нәтиже; көбіне заңнама түрінде бекітіледі.
Истон мен Дюверже маңызды қадам жасағанымен, «элементтердің өзі нені білдіреді?» деген сұрақ толық ашыла бермеді. Бұл мәселені нақтылауға Г. Алмонд елеулі үлес қосты.
Алмонд: институттар мен құндылықтар бірлігі
Алмонд саяси жүйеде екі ірі топты ажыратуды ұсынады: институционалдық және құндылықтық элементтер. Саяси жүйе, түптеп келгенде, институттар мен саяси мәдениеттің (құндылықтар жүйесінің) өзара байланысында өмір сүреді.
Негізгі ой
Институттар жүйесі мен құндылықтар жүйесін бір-бірінен толық ажыратуға болмайды: олар тек жиынтығында ғана саяси жүйені құрайды. Құндылықтар институционалдық тәртіптің «қаңқасын» емес, оның мағынасын, шегін және әрекет ету логикасын белгілейді.
Саяси жүйе — бұл құрылым: элементтер және олардың өзара әрекеттесуінің жиынтығы. Барлық элементтер түптеп келгенде әлеуметтік топтардың мүдделерін белгілі бір тәсілмен келісімге келтіруге қызмет етеді.
Саяси жүйе, қақтығыс және келісім: қоғам тұрақтылығының алаңы
Саяси жүйе қоғам ахуалын кең ауқымда бейнелейді: экономикалық қатынастардан бастап рухани-адамгершілік сфераға дейін. Әлеуметтік мүдделер осы жүйе арқылы айқындалып, кейін саясатта бекітілетін басымдықтарға айналады.
Қайшылықтар дәл осы саяси кеңістікте барынша айқын формаға енеді және осы жерде «шешімін» табады. Сондықтан саяси жүйе қоғамдық күштердің мүдделері қақтығысатын әрі келісетін, биліктік шешімдер арқылы қоғамның тұтастығы мен тұрақтылығы қамтамасыз етілетін сфера болып саналады.
Басқару және саяси жүйе
Уорд пен Макридис көзқарасында саяси жүйе проблемаларды анықтау мен қоюға, шешімдердің орындалуын өңдеу мен бақылауға мүмкіндік беретін механизмдерді қамтиды. Ресми механизм ретінде басқару (мемлекеттік басқару) әрекет етеді. Алайда саяси жүйе тек басқарумен шектелмейді: демократиялық жүйелерде кең қатысу мүмкіндігі бар болса, диктатураларда шешім қабылдау тар шеңбермен шектеледі.
Тұрақтылық шарттары: талаптарды реттеу және легитимділік
Саяси жүйенің қалыпты қызмет етуі, тұрақтылығы, тұтастығы және легитимділігі бірнеше шартқа тәуелді. Талаптардың бақылаусыз өсуі мен қолдаудың әлсіреуі жүйенің дезинтеграциясына әкелуі мүмкін.
Талаптардың легитимділігі
Жүйе билік легитимділігімен қатар талаптардың да легитимділігін бағалай алуы тиіс: кей талаптарды ескірген немесе өзектілігін жоғалтқан ретінде шетке ығыстыруы, талаптарды рационалдандыруы қажет.
«Шекаралық аймақ»
Демократиялық жүйелерде талаптардың «енуін» реттейтін аралық аймақ қажет: дәл осы жерде артикуляция жүреді, яғни қажеттіліктер нақты саяси талаптарға айналады. Бұл бей-берекет қысымды тежейтін қоғамдық-саяси сүзгі қызметін атқарады.
Мемлекеттің әлсіреуі және реттеу тетіктерінің жеткіліксіздігі әлеуметтік-саяси «тығырыққа» тіреуі мүмкін. Сондықтан саяси жүйе бұқаралық талап етулерді белгілі бір шекте ұстай алатын тетіктерге сүйенеді — әйтпесе «талап ету революциясы» деп сипатталатын қысымның өзі дамыған демократияны да шайқалтуы ықтимал.
Нормалар мен саяси мәдениет: жүйені ұстап тұратын іргетас
Саяси институттардың қызметі және олардың өзара әрекеті ұлттық нормативтік жүйеде бекітілген принциптер мен нормаларға сүйенеді. Осы тұста саяси мәдениет ерекше мәнге ие: ол жалпы мәдениеттің саяси институттар мен процестерге қатысты бөлігі.
Саяси мәдениет нені қамтиды?
- саясатқа және саяси жүйеге бағытталған көзқарастар, идеялар, мақсаттар, дәстүрлер;
- жүріс-тұрыс өлшемдері: саяси кеңістіктегі «ойын ережелері».
Үстем саяси мәдениет көбіне қорғаныс рөлін атқарып, қолданыстағы жүйенің тірегі болады. Әртүрлі топтардың саяси мәдениетті игеруі интеграцияны күшейтіп, биліктің әлеуметтік базасын кеңейтеді.
Белгілі бір мағынада «қоғамның саяси мәдениеті қандай болса, саяси жүйе де соған сай» деуге болады: жүйенің элементтері көп жағдайда қоғам мойындайтын құндылықтармен айқындалады.
Құндылықтар, мүдделер және адамгершілік өлшем
Саяси жүйенің негізіндегі құндылықтар мәселесі мүдделермен тығыз байланысты: қоғамда әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделері сәйкес келе бермейді, сондықтан құндылықтарға қатысты пайымдар да әркелкі болады. Сонымен қатар ортақ мүдделер де бар — әлеуметтік келісім мен саяси тұрақтылық соның қатарына жатады.
Құндылықтардың арақатынасы әрқилы болуы мүмкін. Үстемдік пен бағыну жағдайында саяси жүйе көбіне үстем топ мүдделеріне сай құндылықтарды алға шығарады. Дегенмен саяси жүйе жалпыадамзаттық адамгершілік нормалар мен талаптардың басымдығын сезінгенде ғана берік бола алады.
Адамгершілік өзегі
Адамзат қоғамы мағына мен ақиқатқа деген сенімді қажет етеді. Жалпыға маңызды құндылықтардың нормативтілігін мойындау — әртүрлі әлеуметтік күштер мен саяси қозғалыстарды ортақ мақсаттар төңірегінде біріктіретін факторлардың бірі.
Саяси жүйелердің типологиясы: түсіндірудің екі ықпалды тәсілі
Саяси жүйелер сан алуан. Сондықтан саяси ғылым олардың формалары мен типтерін ажыратуға тырысады. Мәтінде екі ықпалды критерий көрсетіледі.
1) Формациялық (маркстік) типология
Маңызды критерий — әлеуметтік-экономикалық формация типі. Осыған сай құл иеленушілік, феодалдық, буржуазиялық және социалистік саяси жүйелер бөлінеді. Формациялық тәсілдің шекарасы туралы пікірталас сақталғанымен, бұл типология ғылыми дәстүрде орныққан.
Дегенмен саяси жүйені толық түсіну үшін формациялық тәсілді антикалық дәуірден бастау алатын өркениеттік көзқараспен толықтыру қажеттігі атап өтіледі. Бұл, әсіресе, қазіргі саяси жүйелерді жіктеуде маңызды: бүгінгі таңда формациялық принцип толық жоғалмаса да, көбіне екінші қатарға ығысады.
2) М. Вебер: билікті легитимдеу тәсілі
Бұл тәсілдің негізін М. Вебер қалады. Типологияның критерийі — билікті негіздеу, яғни легитимділік әдісі. Осыған сай саяси жүйелер дәстүрлі және рационалды (легитимді-құқықтық) болып бөлінеді.
Дәстүрлі
Бағыну мотивтері — дағды және харизма. Легитимділік тек заңдылыққа сенімге ғана емес, қалыптасқан тәртіп пен биліктің «қасиеттілігіне» деген нанымға да сүйенеді; патриархалдық қатынастарға ұқсас.
Рационалды (құқықтық)
Бағыну мотиві — мүдде және құқықтық-нормативтік тәртіп. Билік принциптер мен құқықтық нормаларға негізделеді.
Вебер дәстүрлі легитимация феодалдық Еуропа мен Шығысқа тән екенін атап өтеді. Сонымен бірге, ол Батыста құқықтық мемлекеттің тұрақтылығын күшейту үшін саяси дәстүрлердің рөлін де жоғары бағалайды: азаматтардың мемлекетке ерікті бағынуын қолдайтын тарихи легитимділік факторлары тұрақтылыққа қызмет етуі мүмкін.