ҚАНЫШ СӘТБАЕВ
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев (1899–1964)
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев — аса көрнекті қазақ геологы, қоғам қайраткері, Қазақ КСР Ғылым академиясын ұйымдастырушылардың бірі және оның тұңғыш президенті. Ол Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі ретінде қазақстандық металлогения мектебінің негізін қалап, елдің минералдық-шикізаттық әлеуетін ғылыми тұрғыдан жүйелі зерттеуге жол ашты.
Туған жері
Бұрынғы Семей губерниясы, Павлодар уезі, Ақкелін болысы (қазіргі Павлодар облысы, Баянауыл ауданы).
Білімі
Томск технологиялық институтының тау-кен факультетін геологиялық барлау мамандығы бойынша бітірген.
Ғылыми бағыты және кең ауқымды мұрасы
Институтты тәмамдағаннан кейінгі Сәтбаевтың бүкіл өмірі Қазақстанның минералдық ресурстарын, әсіресе рудалық кендердің шығу тегі мен заңдылықтарын зерттеуге арналды. Оның ізі тек геологияда ғана емес, басқа ғылым салаларында, мәдениет пен тарих мәселелерінде де байқалады.
Еңбектерінің өзегі
- Жезқазған кені туралы іргелі зерттеулері.
- Сарыарқаның металлогендік және болжам карталарын жасауға жетекшілік етуі.
- Формациялық металлогендік талдаудың кешенді әдісін ғылымға енгізуі.
Жезқазған: ірі мыс ауданының ғылыми дәлелі
Қаныш Сәтбаевтың еңбегінің маңызды нәтижелерінің бірі — Жезқазғанның ірі мыс рудалы аудандар қатарына жататынын дәлелдеп, бұл кеннің жоспарлы әрі кең ауқымды барлау жұмыстарына лайық ірі нысан екенін негіздеуі. Осы ғылыми тұжырымдар кейін өндірістік шешімдерге тірек болды.
Сарыарқа және өзге аймақтар: кешенді зерттеу мектебі
Ол минералдық шикізатқа бай Сарыарқаға, кенді Алтайға, Қарағанды мен Қаратауға ерекше назар аударып, кендердің стратиграфиясы, тектоникасы, геологиялық құрылысы, металлогениясы, геохимиясы және шығу тегі жөнінде маңызды ғылыми қорытындылар жасады.
Картографияның өндірістік әсері
Көптеген тәжірибелі мамандар қатыстырылған бірнеше жылдық жүйелі еңбектің нәтижесінде Сарыарқаның металлогендік және болжам карталары жасалды. Бұл материалдарды өндіріске енгізу арқылы аймақта қара, түсті және сирек металдардың бірқатар жаңа кен орындары ашылып, кейбір кендерге мүлде жаңа өндірістік баға берілді.
Ел дамуына қосқан үлесі
Сәтбаев Қазақстанның индустриялық және ғылыми инфрақұрылымын дамытуға тікелей атсалысты. Ол Қарағандыда металлургиялық зауыт салу ісіне, Қостанай мен Алтайдағы темір және марганец кендерін, Қаратаудың фосфорит қорларын игеруге, Ертіс–Қарағанды каналының қазылуына, сондай-ақ бірқатар ғылыми-зерттеу институттарының ашылуына ықпал етті. Қазақстан ғалымдарының үлкен қауымына ақылшы әрі тәлімгер болды.
Қоғамдық қызметі және мойындалуы
Ол геология ғылымына қатысты әлемдік, одақтық және қазақстандық деңгейдегі көптеген комиссиялар мен комитеттердің мүшесі әрі жетекшілерінің бірі болды. Бірнеше мәрте КСРО және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңестерінің депутаты, СОКП съездерінің делегаты ретінде қызмет атқарды. Сонымен қатар КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтар жөніндегі комитет президиумының мүшесі болды.
Марапаттары
- Төрт мәрте Ленин ордені.
- Екінші дәрежелі Отан соғысы ордені.
- КСРО Мемлекеттік және Лениндік сыйлықтарының иегері.
Мұрасы
- Институттар мен кен-металлургия комбинаттарына, қалалар көшелеріне, мектептерге және шаруашылықтарға есімі берілген.
- Алатаудағы бір шың мен мұздық оның атымен аталады.
- Қаратаудағы ванадий рудасынан табылған минерал «Сәтбаевит» деп аталған.
- Ғалымға арналған бірнеше мұражай жұмыс істейді.
Ғылым академиясын құрудағы тарихи рөлі
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталуға таяған аса күрделі кезеңде, жағдайдың ауырлығына қарамастан, Қаныш Сәтбаев Қазақ КСР Ғылым академиясын ұйымдастыру жұмысына жетекшілік етіп, оның қызметін жолға қоюға белсене кірісті. Бұл — мемлекет пен ғылым тағдырын ұзақ мерзім тұрғысынан бағамдай алған көрегендіктің айқын көрінісі.