ҚР -ғы нарықтық экономиканың қалыптасуы
Нарықтық қатынастар және инфрақұрылымның рөлі
Қазақстанда нарықтық қатынастардың қалыптасуы нарық субъектілеріне қызмет көрсету үшін материалдық және материалдық емес өндіріс салаларында, әсіресе банк, несие, инвестициялық, ақпараттық, технологиялық, инновациялық және коммерциялық бағыттарда әртүрлі қызмет түрлерін ұсынатын кәсіпорындар мен объектілер кешенін қалыптастыруды талап етеді.
Негізгі ой
Нарықтың тұрақты жұмыс істеуі үшін инфрақұрылым — қызмет көрсетуші ұйымдар жүйесі, тарату арналары, ақпарат пен институттар — шешуші мәнге ие.
Зерттеудің мақсаты мен мазмұны
Бұл жұмыстың мақсаты — нарықтың барлық түрлеріне қызмет көрсететін және олардың тиімді қызмет етуіне жағдай жасайтын кәсіпорындар мен ұйымдар жүйесін, тауарлар мен қызметтерді тарату арналарының ұйымдастырылуын, өндіруші мен тұтынушы арасындағы байланыс тетіктерін, сондай-ақ биржаларды ұйымдастыру тәжірибесін зерттеу. Сонымен бірге қалыптасқан шаруашылық жағдайларды ескере отырып, кәсіпорындарға кәсіби қолдауды ұйымдастыру мәселелері қарастырылады.
Теориялық негіз
Нарық қалыптасуының негізгі бағыттары көрсетіліп, еңбек, тауарлар және қаржылық нарықтардың қызмет етуінің теориялық негіздері баяндалады.
Инфрақұрылым объектілері
Инфрақұрылым кешенінің нақты объектілері туралы жалпы түсініктер беріліп, олардың нарықтағы рөлі айқындалады.
Нарықтық экономиканың артықшылықтары
Адамзат тәжірибесі шаруашылық жүргізудің барлық нысандары ішінде ең тиімдісі — нарықтық экономика екенін көрсетті. Көптеген экономистер нарықтық экономиканың басты артықшылығы қоғам ресурстарын өндірістің шекті өнімділік факторларына сәйкес тиімді бөлуге мүмкіндік беруінде деп есептейді.
Ресурстарды бөлу
Ресурстар өнімділігі жоғары салаларға бағытталып, тиімділік күшейеді.
Инновацияға ынталандыру
Нарық жақсы жұмыс істеген сайын, жаңалық енгізу рентабельді бола түседі.
Сұранысқа бейімделу
Маркетинг механизмі өндірістің көлемі мен құрылымын төлем қабілетті сұранысқа сәйкестендіреді.
Ақпараттың маңызы
Экономикалық ақпарат тауарлардың бар-жоғы, көлемі мен сапасы, оларды өндіру шығындары және тұтынушы үшін пайдалылығы туралы хабарлап, шешім қабылдауға қажетті бағалар мен ынталандырулар ұсынады.
Қазақстандағы реформалардың басталуы және бастапқы қиындықтар
Қазақстан Республикасы өз дамуында нарықтық бағытты айқындап, 1991 жылғы 16 желтоқсанда қабылданған «ҚР тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заңнан кейін реформаларды қарқынды түрде жүргізе бастады.
Бастапқы жағдайдың сипаты
- 1991 жылы және кейінгі кезеңде өндірістің қысқаруы байқалып, басқару құрылымдары нарық жағдайына жедел бейімделе алмады.
- Реформалардың басында сауда және өткізу ұйымдары түбегейлі өзгерістерге дайын болмады.
- Қаржылық дағдарыс күшейді: ақша эмиссиясы өсті, табыстар өсімі тауар массасымен қамтамасыз етілмеді.
- Тауар айналымының ұлғаюы көбіне баға факторымен байланысты болып, гиперинфляция кезеңі басталды.
Нарыққа көшу бағдарламаларының негізгі бағыттары
Үкімет қабылдаған алғашқы іс-шаралар мен бағдарламалар саясат, экономика, құқық, қаржы және әлеуметтік саладағы өзгерістердің кешенділігін көздеді. Олар реформалардың макро және микро деңгейде жүргізілуін, сондай-ақ кезең-кезеңімен іске асуын қамтамасыз етуге бағытталды.
Институционалдық реформа
- Мемлекет рөлін қайта қарастыру
- Заңнаманы реформалау және атқарушы билікті қайта құрылымдау
- Әлеуметтік қорғау жүйесін қалыптастыру
- Салық, бюджет және ақша саясаты институттарын жаңарту
Макроэкономикалық тұрақтандыру
- Қатаң бюджеттік және несие саясаты
- Мемлекеттік бюджет тапшылығымен күрес
Баға және нарық реформасы
- Бағаларға әкімшілік бақылауды алып тастау
- Өндірістік факторлардың бәсекелестік нарығын қалыптастыру
- Сауданы ырықтандыру
Кәсіпкерлікті дамыту
- Жеке меншік секторын қалыптастыру және меншік құқығын нығайту
- Нарыққа кіру және шығу еркіндігін кеңейту
- Кәсіпорындарды қайта құрылымдау
Басым бағыттардың бірі
Бағдарламалардан өзге маңызды бағыт — нарық инфрақұрылымын құру. Бұл Қазақстанда нарық қатынастарын дамытудағы мемлекеттік саясаттың өзегі ретінде қарастырылады.
Нарықтың ұйымдасу формалары және анықтамалары
Тауарлы шаруашылықтың дамуына қарай нарық та өзгеріп отырды: ежелгі базарлардан бастап, компьютерлік технологиялармен қамтамасыз етілген қазіргі заманғы ұйымдастырылған нарықтарға дейін эволюциядан өтті. Кейбір нарықтар ресми ережелермен, нақты белгіленген орындарда әрекет етеді (мысалы, тауар, қор немесе валюта биржалары). Ал жылжымайтын мүлік сату немесе қызмет көрсету секілді кейбір нарықтар бейресми, орталықсыздандырылған және көбіне ауызша ақпарат алмасуға сүйенеді.
Жалпы қасиет
Нысандары мен ауқымы әртүрлі болғанымен, барлық нарықтарға ортақ белгі бар: олар адамдарға шешім қабылдау үшін қажетті ақпаратты бағалар мен ынталандырулар арқылы жеткізеді.
У. Джевонс
Нарықты белгілі бір тауар бойынша ірі келісімдер жасайтын, іскерлік қатынасқа түсетін адамдар тобы ретінде қарастырды.
Ф. Котлер
Нарықты тауардың әрекет етуші және әлеуетті сатып алушыларының жиынтығы ретінде сипаттады.
С. Фишер, Р. Дорнбуш, Р. Шмалензи
Нарық — белгілі бір тауарды сату-сатып алу бойынша сатушылар мен сатып алушылар арасындағы келісімдердің жиынтығы.
Бәсекеге қабілеттілік және инновация
Нарыққа ұсынылатын өнім бәсекеге қабілетті болуы тиіс, яғни ұқсас өнімдерден тұтынушылық қасиеттері арқылы ұтымды ерекшеленуі қажет. Қазіргі нарық барған сайын «жаңалық нарығына» айналып келеді, өйткені инновация — тауарлар мен қызметтердің бәсекеге қабілеттілігін айқындайтын негізгі қасиеттердің бірі.
Экономиканы басқарудың конституциялық қағидалары
Қазақстан Республикасы Конституциясында экономиканы басқаруды ұйымдастырудың әдістемелік қағидалары бекітілген. Бұл қағидалар елдің әлеуметтік бағыттағы нарықтық экономикаға орнықты дамуын қамтамасыз етуге тиіс және менеджменттің ұйымдастырушылық негіздеріне тікелей қатысты.
Негізгі қағидалар
- Экономика меншік нысандарының әртүрлілігіне негізделеді; мемлекет олардың теңдігін қамтамасыз етеді.
- Жеке меншікке қол сұғылмайды.
- Мемлекет жеке кәсіпкерлік еркіндігіне кепілдік береді және қолдауды қамтамасыз етеді.
- Монополистік қызметке және бәсекені шектеудің кез келген түріне жол берілмейді.
- Әкімшілік-аумақтық бірліктер белгілі бір дәрежеде дербестікке ие.
Реттелетін нарықтық экономикаға өту тұжырымдамасы
Экономиканы тұрақтандыру мақсатында Республика Үкіметі нарыққа өтудің тұжырымдамасын әзірледі. Тұжырымдама мемлекеттік және экономикалық егемендік қағидаларына сүйеніп, стратегиялық бағыттарды айқындады.
Негізгі бағыттар
- Мемлекет иелігінен алу: мемлекеттік меншік монополиясын жою, бәсекені дамыту.
- Монополиясыздандыру және монополияға қарсы саясат: заңнаманы қабылдау, еркін кәсіпкерлікке жағдай жасау.
- Қаржылық сауықтыру және экономиканы тұрақтандыру.
- Баға құрылымы саясаты.
Тұжырымдаманың қағидалары
- Республика аумағында заңның үстемдігі.
- Меншік түрлерінің сан алуандығы, еркін дамуы және бәсекесі.
- Дербес баға белгілеу саясаты.
- Сыртқы экономикалық саясат жүргізудегі толық дербестік.
Басқару жүйесін қайта құру қажеттілігі
Басқару объектілерінде жүргізіліп жатқан терең әрі сапалы өзгерістер ұйымдастырушылық құрылымдар мен басқару органдарын қайта құруға алып келеді. Үнемі дамып, жетіліп отыратын басқару объектісін бұрынғы әдістермен шектеу мүмкін емес; керісінше, басқару әдістері өзгеріп отырған экономикалық міндеттерге сай бейімделуі тиіс.
Бұрынғы жүйедегі негізгі кемшіліктер
- Дағдарыстан шығу үшін өндірістік, экономикалық және интеллектуалдық әлеуетті тиімді пайдалану қамтамасыз етілмеді.
- Нарықтық қатынастарды енгізу, жоғары өнімділікті ынталандырудың жаңа тетіктерін қалыптастыру жеткіліксіз болды.
- Басқару әдістері мен нысандары ескірді.
- Салалық органдарда қайта бөлу қызметі басым болып, кәсіпорындардың дербестігі шектелді.
- Басқарушылық шешімдер үшін жауапкершілік жеткілікті деңгейде орнықпады.
- Үйлесімсіз әрекет пен өкілеттіктерді тиімсіз пайдалану кең тарады.
Нормативтік негіз
Қазіргі кезеңдегі мемлекеттік басқару органдарының жүйесі мен қызметі 1999 жылғы 13 қазанда қабылданған Президент жарлығына сәйкес жетілдірілді. Бұл құжат 1997 жылғы 4 наурыздағы мемлекеттік органдар жүйесін реформалауға қатысты шаралардың жалғасы ретінде мемлекеттік басқару жүйесіне елеулі өзгерістер енгізді.
1999 жылғы құрылым: мемлекеттік органдардың негізгі құрамы
- Қазақстан Республикасы Экономика министрлігі
- ҚР Көлік және коммуникация министрлігі
- ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі
- ҚР Энергетика, индустрия және сауда министрлігі
- ҚР Білім және ғылым министрлігі
- ҚР Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігі
- ҚР Стратегия жөніндегі агенттік
- ҚР Табиғи монополияларды реттеу, бәсекелестікті қорғау және шағын бизнесті қолдау жөніндегі агенттік
- Үкімет құрамына кірмейтін басқа да комитеттер мен комиссиялар
Ұйымдастырушылық құрылымды жетілдіру талаптары
Басқарудың ұйымдастырушылық құрылымын одан әрі жетілдіру экономика мен шаруашылық тетіктерінің мақсатты дамуына тікелей байланысты. Құрылым серпінді сипатқа ие болғандықтан, ұйымдастырушылық мәселелер өтпелі кезеңнің әр сатысында жүйелі түрде зерттелуі қажет.
Жетілдірудегі негізгі талаптар
- Құрылым басқарудың заңдылықтарына және нақты мақсаттарға сай болуы керек.
- Құрылымдық өзгерістер шаруашылық тетігінің өзгеруімен қатар жүруі тиіс.
- Өзін ақтаған қағидалар мен әдістер сабақтастықпен қолданылуы қажет.
Зерттелетін ұйымдастырушылық мәселелер
- Орталықтандыру мен орталықсыздандыру арақатынасын оңтайландыру: функция, құқық және жауапкершілікті нақты бөлу.
- Республикалық, аймақтық және бағдарламалық деңгейдегі міндеттерді шешуде органдардың үйлесімді әрекеттестігі.
- Еңбекті ұйымдастырудың тиімді нысандары мен шешім қабылдау әдістерін енгізу арқылы басқару аппаратының өнімділігін арттыру.
Аталған мәселелер кешені аппаратты құруды жан-жақты қамтиды және ұйымдастырушылық жүйелерді талдаудың негізгі объектісі болып табылады.