Инфрақұрылым кешенінің құрамы
Нарық инфрақұрылымының құрамын анықтау — әлі де жеткілікті зерттелмеген және отандық экономикалық оқулықтарда әрқилы ұсынылатын мәселе. Қызметтердің сипатына қарай көптеген экономистер нарық инфрақұрылымын әртүрлі қырынан түсіндіреді. Дегенмен оқулықтарда кездесетін көзқарастардың ішінен екі тәсілге ерекше назар аударған жөн:
- экономика салалары мен еңбек қызметінің түрлері бойынша;
- нарықтардың типтері (түрлері) бойынша.
1) Экономика салалары мен еңбек қызметінің түрлері бойынша тәсіл
Бұл тәсіл нарық инфрақұрылымының біржақты еместігін көрсетеді: кәсіпорындардың қызмет етуін қамтамасыз ететін сыртқы жағдайлар да көпқырлы. Экономикалық процестерге ықпал ету сипатына қарай бұл жағдайларды төрт топқа бөлуге болады.
1) Өндіріс пен айналымды қамтамасыз ететін жағдайлар
Өнім өндіру мен өткізу үдерістерін қолдау; өнімнің өндіріс саласына қозғалысын ұйымдастыру; ақпаратты жинау, жеткізу және өңдеу; технологиялық және басқарушылық мәселелер бойынша кәсіби кеңес беру және т.б.
2) Жұмыс күшін қайта өндіру жағдайлары
Жұмысшылар мен қызметкерлердің денсаулығын сақтау; жалпы білім беру; кәсіби даярлау және қайта даярлау; демалысты ұйымдастыру және т.б.
3) Макроэкономикалық тепе-теңдіктің үйлесімділігін қамтамасыз ететін жағдайлар
Қоғамдық ұдайы өндірістің макроэкономикалық деңгейдегі теңгерімділігін қолдайтын институционалдық және реттеуші алғышарттар.
4) Экономикалық дамудың жалпы жағдайлары
Экономиканың ұзақ мерзімді өсіміне ықпал ететін кең ауқымды сыртқы факторлар мен мүмкіндіктер.
Кәсіпорындардың қызмет етуінің сыртқы жағдайларын осылайша топтастыру инфрақұрылымды төрт ірі салалық топқа бөлуге мүмкіндік береді.
Нарық инфрақұрылымының негізгі салалық топтары
Өндірістік инфрақұрылым
Өндіріс пен айырбас процестерінің сыртқы жағдайларын қамтамасыз ететін экономика салалары мен еңбек қызметі түрлерінің кешені.
Құрамына кіреді
- жүк транспорты
- көтерме сауда
- электр, газ, сумен қамсыздандыру
- байланыс
- ақпараттық қызмет көрсету
- жарнама және маркетинг
- аренда және лизинг
- кеңес беру қызметтері
- инжиниринг және басқа да іскерлік қызмет көрсету салалары
Әлеуметтік инфрақұрылым
Жұмыс күшін қайта өндіруге және халықтың өмір сүруіне қажетті материалдық-заттық әрі әлеуметтік-мәдени жағдайларды қалыптастырумен байланысты салалардың кешені.
Құрамына кіреді
- денсаулық сақтау
- білім беру
- бөлшек сауда
- тұрмыстық-коммуналдық шаруашылық
- қоғамдық тамақтану
- үй шаруашылығы бойынша қызмет көрсету және т.б.
Институционалдық инфрақұрылым
Ұлттық шаруашылық дамуы үшін оңтайлы макроэкономикалық тепе-теңдікті қамтамасыз ететін және экономиканы макроэкономикалық деңгейде реттеуді жүзеге асыратын салалардың кешені.
Экологиялық инфрақұрылым
Адамның экономикалық қызметінің теріс ықпалынан қоршаған ортаны қорғауға, сондай-ақ барлық кәсіпорындардың жұмыс істеуі үшін экологиялық жағдайларды қамтамасыз етуге бағытталған салалар мен инженерлік құралдардың кешені.
Мысалдар
- қоршаған орта жағдайын бақылайтын мемлекеттік және өңірлік органдар
- теңіздер мен өзендер жағалауларын қорғауға арналған мемлекеттік инженерлік құрылыстар
- мемлекеттік және жеке меншік тазалау қондырғылары
2) Нарық типтеріне байланысты тәсіл
Қазақстан Республикасының нарықтық қатынастарға көшуіне байланысты инфрақұрылымның мәні мен құрамын нақтылау қажеттілігі күшейді. Нарықтық бейімделу контекстінде инфрақұрылым құрамын нарықтың типтері бойынша да қарастыру орынды.
Инфрақұрылым — күрделі және көпсубъектілі жүйе
Нарық инфрақұрылымы — өзара байланысқан элементтерден тұратын күрделі жүйе. Ол кешенділігімен ерекшеленеді: субъектілері нарықтың түрлі функцияларын орындайды, ал олардың өзара әрекеті тауарлар, қызметтер, ақша және ақпарат ағындарының үздіксіз қозғалысын қамтамасыз етеді.
Мысал ретінде, қаржы нарығын бірнеше бөліктерге бөлуге болады: ақша нарығы, валюта нарығы, орта және ұзақ мерзімді банк несиелері нарығы, сондай-ақ бағалы қағаздар нарығы. Әрбір нарық типіне ақша мен бағалы қағаздар ағындарына қызмет көрсететін ұйымдардың өзара байланысты жүйесі ретінде сәйкес инфрақұрылым қалыптасады.