Еңбек ресурстар нарығы мен оның құрылымы
Еңбек ресурстары: мәні және құрылымы
Еңбек ресурстарының саны республика экономикасында пайдаланылуы мүмкін жанды еңбектің әлеуетті шамасын сипаттайды. Адамды қоғамның еңбек ресурстары қатарына жатқызудың негізгі критерийлері — оның жасы және денсаулық жағдайы (физикалық, саналы және психикалық).
Еңбек ресурстарын белсенді және белсенді емес бөліктерге бөлу қабылданған. Белсенді бөлікке еңбекке қабілетті жастағы жұмыспен қамтылғандар, сондай-ақ жұмыссыздар және үй шаруашылығында жұмыспен қамтылған еңбекке қабілетті жастағы тұлғалар жатады.
Еңбек ресурстары балансы
Еңбек ресурстарының балансы — еңбек ресурстарының болуы мен олардың пайдаланылуын сипаттайтын көрсеткіштер жүйесі. Мұндай баланс екі бөлімнен тұрады:
- 1-бөлім: еңбек ресурстарының болуы, саны, жастық-жыныстық құрамы.
- 2-бөлім: еңбекпен қамтылу түрлері бойынша, халық шаруашылығы салалары және тұрғындардың қоғамдық топтары бойынша бөлінуі.
Бұл баланс бүкіл республика бойынша да еңбек ресурстарының жағдайын сипаттайды. Әсіресе жұмыссыздық жедел өсіп, толық жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету қажеттілігі күшейген жағдайда болжамдық баланс құрудың маңызы артады.
Жұмыспен қамтылу және жұмыссыздық
Тұрғындардың жұмыспен қамтылуы — еңбекке қабілетті тұрғындардың қоғамдық өндіріске және еңбек қызметінің барлық салаларына қатысуы. Қоғамдық өндірісте жұмыспен қамтылу дәрежесі, әдетте, жұмыспен қамтылғандардың жалпы санын еңбек ресурстарының жалпы санына қатынасы арқылы анықталады.
Жұмыссыздық — еңбек етуге ниетті және еңбекке қабілетті тұрғындардың өздерінің біліктілігі мен мүдделеріне сәйкес жұмыс табу мүмкіндігінің болмауы. Бұл құбылыс көбіне жұмыс күшіне ұсыныстың сұраныстан тез артуынан туындайды және нақты жұмыс орындары барлық ниетті азаматтарды жұмыспен қамтуға жеткіліксіз болғанда пайда болады.
Еңбектің халықаралық ұйымы (ХЕҰ) бойынша, жұмыс істегісі келетін, жұмыс істей алатын, бірақ жұмыс орны жоқ адам жұмыссыз болып саналады.
Циклдық
Негізгі өндірістік қорларды жаңарту сипатына байланысты. Жаңарту циклдері ұзақ мерзімді (шамамен 50 жыл) және қысқа мерзімді (5–10 жыл) болуы мүмкін. Жаңа, жетілдірілген құралдарды енгізу кезеңінде жұмыссыздықтың күрт өсуі байқалып, белгілі кезеңділікке сай циклдық сипат қалыптасады.
Құрылымдық
Экономика құрылымындағы өзгерістер, салалардың қысқаруы немесе жаңа салалардың пайда болуы нәтижесінде белгілі кәсіптерге сұраныс төмендеп, жұмыс күшін қайта бейімдеу қажеттілігі артады.
Фрикциондық
Жұмысшының біліктілігі мен орындалатын жұмыс деңгейінің сәйкес келмеуінен туындайды: біліктілік талаптан жоғары да, төмен де болуы мүмкін. Сонымен бірге жұмыс орнын ауыстыру, іздеу кезеңіндегі уақытша кідірістер де осы топқа жатады.
Жұмыс күші: құны, тұтыну құны және ең төменгі еңбек ақы
Жұмыс күші — адамның еңбекке қабілеттілігі. Ол физикалық, саналы және рухани қабілеттіліктердің жиынтығымен айқындалады және адамның еңбек қызметіне қатысуына мүмкіндік береді.
Жұмыс күші жұмысшы мен оның отбасының өмір сүруі үшін қажетті өмірлік игіліктерге айырбас ретінде сатылатын ерекше тауар ретінде қарастырылады. Бұл игіліктер жұмыс беруші жұмыс күшін пайдаланғаны үшін төлейтін еңбек ақыға сатып алынады.
Құны
Жұмыс күшінің құны жұмысшының және оның отбасының өмірін қолдау мен ұдайы өндіріске қажетті игіліктердің құнымен анықталады. Құнның жоғары шегі қоғамдық өндірістің даму деңгейіне тәуелді және қатаң түрде «бекітіліп» қалмауы тиіс.
Төменгі шегі еңбекке қабілеттілікті сақтау және отбасының ең аз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін керек игіліктер құнымен анықталады. Алайда жұмыс күші тек тамақ, киім, баспана сияқты базалық мұқтаждықтарды ғана емес, сондай-ақ білім, мәдениет, демалыс және денсаулық сақтау қажеттіліктерін де қамтуы қажет.
Тұтыну құны
«Жұмыс күші» тауарының тұтыну құны — жұмыс беруші жалдаған жұмысшының қосымша өнім жасау қабілеттілігімен анықталады.
Жұмыс күшінің құны бар болғанымен, оның бағасы да бар. Ұсыныс сұраныстан артық болған жағдайда нарықтық экономикада жұмыс күшінің нарықтық бағасы көбіне оның ақиқат деңгейінен төмен қалыптасуы мүмкін.
Ең төменгі еңбек ақы
Ең төменгі еңбек ақы жұмысшының және оның отбасы мүшелерінің ең төменгі деңгейде ұдайы өндірісін қамтамасыз ететін қажетті тауарлар мен қызметтердің ең аз жиынтығын сатып алуға жеткілікті деңгейде белгіленуі тиіс.
Жұмыс күші нарығы және бағаның қалыптасуы
Жұмыс күші нарығы — жұмыс күші сатылатын және сатып алынатын нарықтың ерекше түрі. Ол тауарлы шаруашылық заңдарына, атап айтқанда, құн заңы мен сұраныс пен ұсыныс заңына бағынады.
Сату-сатып алу үдерісінде тауардың құны мен бағасы айқындалады. Сатып алынбаған жұмыс күшінің құны да, бағасы да толық мағынада қалыптаспайды.
Тұрақты жұмыссыздық және жұмыс күшіне ұсыныстың сұраныстан артуы жағдайында жұмыс күшінің нарықтық бағасы оның ақиқат бағасынан төмен болуы ықтимал. Мұндай жағдайда жұмысшылар еңбек нарығында бәсекелес резервтің қысымын сезініп, өз жұмыс күшін төмен бағаға сатуға мәжбүр болады, ал жұмыс берушілер оны еңбек ақыны жұмыс күшінің құнынан төмен белгілей отырып пайдалана алады.
Еңбек нарығы инфрақұрылымы және даму перспективалары
Тарихи қалыптасуы және еңбек биржалары
Жұмыс күші нарығы тарихи тұрғыдан феодалдық құрылыстың ыдырауы кезеңінде, капиталистік өндіріс элементтері пайда болған уақытта қалыптасты. Қазіргі заманғы капитализм жағдайында ол ұйымдық нысандарға ие болып, уақыт өте келе жетілдіріліп, еңбек биржалары түрінде орнықты.
Еңбек биржасы — жұмыс күшін жалдау барысында делдалдықпен айналысатын еңбек нарығының ең дамыған ұйымдастырылған нысандарының бірі. Еңбек биржасының қызметтері жұмыс берушілерге де, жұмыс іздеушілерге де көрсетіледі:
Жұмыс беруші үшін
- Бос жұмыс күші туралы ақпарат (саны, сапасы, кәсіби құрамы).
- Қажетті кадрларды іріктеу және ұсыныстарды салыстыру мүмкіндігі.
Жұмыс іздеуші үшін
- Бос жұмыс орындары, аумақтық орналасуы, еңбек ақы және өзге шарттар туралы деректер.
- Жұмыс табуға немесе жұмыс орнын ауыстыруға бағытталған кеңес пен сүйемелдеу.
Еңбек биржасының негізгі мақсаты — жұмыс күшіне сұраныс пен ұсынысты үйлестіру, жұмысқа мұқтаж азаматтарға жұмыс ұсыну және мүмкіндігінше жұмыссыздықты төмендету. Әдетте бұл мекемелер еңбек министрлігіне бағынып, қадағалауында болады және бос жұмыс күші, сондай-ақ ықтимал қажеттіліктер туралы мәліметтерді жинақтайды.
Кеңестік биліктің алғашқы жылдарында еңбек биржаларын басқаруға кәсіподақтар қатысқан. Ал 1930 жылдардың соңында жаппай жұмыссыздық жойылғаннан кейін еңбек биржалары да таратылды.
Еңбек биржаларын құрудың жаңа кезеңі 1990 жылдардың басында басталды: бұл уақытта қайтадан жаппай жұмыссыздық байқалды. Қазіргі еңбек биржалары тұрғындардың жұмыспен қамтылуы және азаматтардың еңбек ету құқығын қамтамасыз етуге бағытталған мемлекеттік саясатты іске асыру үшін құрылады.
Жұмыспен қамтудың мемлекеттік қызметінің негізгі функциялары
- Жұмыс күшіне сұраныс пен ұсынысты болжау, талдау және еңбек нарығы туралы ақпарат беру.
- Бос жұмыс орындарының және өтініш білдірген азаматтардың есебін жүргізу.
- Азаматтар мен жұмыс берушілерге жұмыс табу және кадрмен қамтамасыз ету мүмкіндіктері туралы ақпарат ұсыну.
- Адамдарға сәйкес жұмыс таңдауға көмектесу.
- Кәсіби бағдар беру; оқу орталықтарында кәсіби даярлау және қайта даярлауды ұйымдастыру.
- Жұмыссыздарды тіркеуді қамтамасыз ету.
- Еңбекпен қамту бағдарламаларын әзірлеу.
- Жұмыспен қамту қорының қаражатын басқару.
Қазақстандағы еңбек нарығы: институционалдық даму және қажетті қадамдар
Қазақстандағы еңбек нарығы қалыптасу кезеңінде: институционалдық рәсімделу жүріп жатыр, жұмыспен қамту қоры құрылды, еңбек биржалары жұмыс істейді, ал үкімет тиісті құқықтық актілерді қабылдау арқылы белсенді саясат жүргізуде.
Тұрғындарды жұмыспен қамту проблемалары кешенді бағдарламалар әзірлеу қажеттігін көрсетеді. Мұндай бағдарламаның негізгі мақсаты — еңбек нарығының жағдайын әр деңгейде жүйелі зерттеу үшін компьютерлік өзара байланысты модельдік жүйелер құру, ықтимал басқару шешімдерін модельдер арқылы тексеру және еңбек нарығын болжау.
Мұндай жүйелердің негізгі пайдаланушылары — тиісті басқару құрылымдарының қызметкерлері. Сондықтан жұмыспен қамтудың мемлекеттік қызметтері ағымдық жағдайды бағалауға және жұмыс күшін пайдалануды орта мерзімді болжауға ерекше көңіл бөлуі қажет.
Іске асыру үшін қажет бағыттар
- Еңбек нарығының қалыптасуы бойынша терең зерттеулер жүргізу және дамыған елдердің тәжірибесін талдау.
- Қазақстандық еңбек нарығының ерекшеліктерін анықтау және жүйелі бағалау.
- Ақпараттық блок: компьютерлік мәліметтер базасын құру және деректердің сапасын стандарттау.
- Техникалық-ұйымдастырушылық блок: жұмыспен қамту орталықтарын техникамен жабдықтау және жүйелерді жүргізу.
- Кадр дайындау: білікті қызметкерлерді оқыту, эксперттік құзыреттілікті және қызмет сапасын арттыру.
Бұл міндеттерді жүзеге асыруда кадрлардың беделі, эксперттік біліктілігі және жұмыс орындарының техникалық жарақтандырылуы шешуші рөл атқарады. Сондықтан бағдарламада кадрларды даярлауға арналған ұйымдастырушылық іс-шаралардың нақты кешені қарастырылуы тиіс.