Кәсіпкерлік істің мәні және маңызы
Экономиканың екі фундаменталды ақиқаты
Экономиканың негізін екі фундаменталды ақиқат құрайды. Олар, шын мәнінде, экономиканың көптеген мәселелерін түсіндіруге көмектеседі:
1) Қажеттіліктер шексіз
Қоғамның материалдық қажеттіліктері шексіз, яғни тойымсыз.
2) Ресурстар шектеулі
Экономикалық ресурстар шектеулі немесе сирек болады.
Осы екі ақиқат бір негізгі түйінге әкеледі: таңдау жасау қажеттілігі және ресурстарды тиімді бөлу.
Экономикалық ресурстар: анықтама және құрамы
Экономикалық ресурстар — тауар мен қызмет өндіруде қолданылатын табиғи, адам және өндірілген құрал-жабдық ресурстарының жиынтығы.
Өндірісте жиі қолданылатын ресурстар
- Фабрика, зауыт, ауыл шаруашылығы құрылыстары.
- Жабдықтар, құрал-саймандар, машиналар.
- Көлік және байланыс құралдары.
- Материалдық игілікті өндіруге қатысатын еңбек түрлері.
- Жер және қазбалы байлықтар.
Материалдық ресурстар
Жер және оның табиғи байлығы, сондай-ақ капитал.
Адам ресурстары
Еңбек және кәсіпкерлік қабілет.
Негізгі ұғымдар: жер, капитал, инвестиция, кәсіпорын
Жер
«Жер» ұғымына өндірісте қолданылатын барлық табиғи ресурстар — табиғаттың «дайын күйдегі» байлығы кіреді.
Капитал
Капитал — өндірілген өндіріс құралдары: құрал-сайман, машиналар, жабдықтар, фабрика мен зауыттар, қоймалар, көлік түрлері және өткізу инфрақұрылымы.
Инвестиция
Құрал-жабдықтарды өндіру, өндірісті кеңейту және қорландыру үдерісіне қаржы салу инвестициялау деп аталады.
Кәсіпорын
Кәсіпорын — өнім өндіру үшін құрылған дербес шаруашылық жүргізуші субъект. Ол өндірілген өнімге иелік етеді, пайда табады, салықтан кейін қалған пайданы өз мақсаттарына пайдаланады. Өз міндетін атқаруы үшін кәсіпорынның белгілі бір мүлкі болуы қажет.
Экономикалық жүйеде табыс бөлінісі де ресурстарды иелену мен пайдалануға сүйенеді: жұмысшы — еңбекақы, капитал иесі — пайда, жер иесі — рента алады.
Кәсіпкерлік: экономиканың қозғаушы күші
Шағын бизнес өмірдің көптеген саласын қамтиды: өнеркәсіп пен сауда, денсаулық сақтау, білім беру және қызмет көрсету. Экономиканың тұрақтылығы мен бәсекелік сипатын күшейтетін негізгі күштердің бірі — кәсіпкерлікті дамыту және жетілдіру.
Қазақстан үшін маңыздылығы
Нарықтық бағытта дамып келе жатқан Қазақстан үшін кәсіпкерлікті дамыту — өзекті міндет. Себебі нарықтық экономика мәні жағынан кәсіпкерлік бастамаға сүйенеді. Кәсіпкерлікті дамыту — нарықтық экономиканы дамытудың кепілі.
Қазақстан Республикасының Конституциясында: «Әркімнің кәсіпкерлік қызмет еркіндігіне, өз мүлкін кез келген заңды кәсіпкерлік қызмет үшін еркін пайдалануға құқығы бар» деп көрсетілген.
Нарықта нәтижеге жеткізетін қабілеттер
- Іскерлік және бастама көтеру.
- Басқару және ұйымдастыру қабілеті.
- Мақсатқа жету үшін мүмкіндіктерді тиімді пайдалану икемділігі.
Әлеуметтік-экономикалық әсері
Кәсіпкерлік экономикалық және әлеуметтік мәселелерді шешуде маңызды рөл атқарады: халықтың әл-ауқатын арттырады, қосымша жұмыс орындарының ашылуына ықпал етеді. Сондықтан ол мемлекеттік деңгейдегі маңызды міндеттердің қатарына жатады және экономиканы реформалаудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырылады.
Кәсіпкерліктің формалары және нарықтағы өзара байланыс
Тиімді ынтымақтастық
Кәсіпкерліктің әртүрлі формаларының өзара тиімді ынтымақтастығы — келешегі зор бағыт. Шағын кәсіпорындар ғылыми-техникалық жаңалықтарды тезірек қабылдап, нарық сұранысының өзгерісіне икемдірек бейімделеді.
Ірі кәсіпорындармен байланыс
Шағын кәсіпорындар ірі кәсіпорындарға тауар жеткізу және қызмет көрсету үшін бәсекеге түседі. Бұл олардың тұрақты табысына ықпал етіп, ірі өндірістің орнықтылығын және диверсификациясын күшейтеді, монополиялық үрдістерге қарсы әсер етеді.
Нарықтағы қызмет түрлері
Кәсіпкерлік нарықта консалтинг, брокерлік, маклерлік, делдалдық, жарнама және қолданбалы зерттеу бағыттары бойынша қызмет көрсетіп, экономикалық белсенділіктің артуына ықпал етеді.
Жеке бастамадан ұжымдық іскерлікке
Кәсіпкерлер көбіне күш пен қаржыны біріктіріп, жеке іскерліктен ұжымдық форматқа өтуге ұмтылады. Бұл жағдайда кәсіпкер өз мүлкіне жекеменшік құқығын сақтай алады. Ал серіктестіктер мен кооперативтерде құрылтайшылар мүлікті толық немесе ішінара біріктіреді.
Кәсіпкерлік ұғымы: екі мағына
1) Іс жүргізу қабілеті
Кәсіпкерлік — белгілі бір істі істей білу, яғни адамның өмір сүруінің белсенді және іскер түрі. Бұл ұғым көбіне экономикалық белсенділікпен байланысады: өндіріс пен айырбас арқылы табыс табуға бағытталған әрекет.
2) Іспен шұғылданатын әлеуметтік топ
Кәсіпкерліктің субъектілері: жеке тұлғалар, заңды тұлғалар және бірлестіктер (серіктестіктер, арендалық ұжымдар, ашық және жабық акционерлік қоғамдар, шаруашылық ассоциациялары, корпорациялар және т.б.).
Кәсіпкерліктің негізгі ерекшеліктері
Тарихи даму қысқаша шолу
Кәсіпкерлік — ежелден келе жатқан іскерлік белсенділік. Оның жүйелі дамуы орта ғасырлардан басталды: көпестер, саудагерлер, қолөнершілер кәсіпкерліктің алғашқы өкілдері болды.
Алғашқы кезеңдерде кәсіпкер құрал-жабдыққа иелік етіп қана қоймай, сол кәсіпорында өзі де еңбек етті. Бұл тауарлы өндірістің бастапқы формаларының бірі еді.
XVI ғасырдың ортасынан бастап акционерлік қоғамдар құрыла бастады (мысалы, 1554 жылы Англия сауда компаниясы, 1660 жылы Ост-Үнді сауда компаниясы). XVII ғасырдың соңына қарай акционерлік банктер жұмыс істеді.
Ресейде кәсіпкерлік І Петр тұсында ерекше дамыды, бірақ крепостнойлық жүйе тежеді. 1861 жылғы реформадан кейін теміржол құрылысы мен ауыр өнеркәсіп өсе түсті.
Қазақстанда кәсіпкерлік ертеден белгілі болғанымен, көшпелі шаруашылық жағдайында ол еркін әрі кең ауқымда дамымады.
Кәсіпкерлік қызмет және оның түрлері
Аймақтық контекст: Оңтүстік Қазақстан
Оңтүстік Қазақстан өңіріндегі шағын кәсіпкерлік — реформалардың өміршеңдігін көрсететін маңызды сала. Дегенмен тәжірибе көрсеткендей, салық салу, зейнетақы реформалары және шағын кәсіпкерлікті қолдау туралы нормативтік актілерді іске асыру барысында кәсіпкерлік субъектілері бірқатар қиындықтарға тап болады.
Кәсіпкерліктің негізгі түрлері
1) Атқаратын міндетіне қарай
- Өндірістік
- Коммерциялық
- Қаржылық
- Консультациялық
2) Меншік түрлері бойынша
Жеке меншік, мемлекеттік, муниципалдық, сондай-ақ қоғамдық құрылымдар меншігі.
3) Меншік иелерінің саны бойынша
Кәсіпкерлік іс жеке адамның немесе ұжымның (коллективтің) қатысуымен жүзеге асады.
4) Ұйымдастыру формасы бойынша
Ұжымдық-құқықтық және ұжымдық-экономикалық формаларға бөлінеді.