МАРҒҰЛАН ӘЛКЕЙ ХАҚАНҰЛЫ

Марғұлан Әлкей Хақанұлы (1904–1985)

Марғұлан Әлкей Хақанұлы — қазақтың ғұлама ғалымы, Бүкілодақтық География қоғамының толық мүшесі, филология ғылымдарының докторы, Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі, Қазақстанның ғылымға еңбек сіңірген қайраткері, профессор. Ол қазіргі Павлодар облысы, Баянауыл ауданында дүниеге келген.

Ленинградтағы білім және ғылыми орта

Өткен ғасырдың басында қазақ даласынан Ресей қалаларына барып білім алған жастардың бірі ретінде Әлкей Хақанұлы Ленинградқа аттанып, 1925–1931 жылдары Шығыс институтында, сондай-ақ Ленинград мемлекеттік университетінің қоғамдық ғылымдар факультетінің шығыс бөлімінде оқыды. Бұған қоса Өнер тарихы институтында дәріс тыңдап, кең ғылыми-мәдени ортада қалыптасты.

Экспедициялар: халық тарихын «тірі дерекпен» тану

Оқу барысында ол КСРО Ғылым академиясы ұйымдастырған Қазақстан мен Алтай халықтарының тарихын зерттеу экспедициясына қатысып, адайлар мен наймандардың әдет-ғұрпын, тұрмысын және өнерін зерделеді. Бұл тәжірибе кейінгі зерттеулеріне берік әдістемелік негіз болды.

Еліне оралғаннан кейінгі қызметі және археологиялық қазбалар

Оқуын аяқтап елге келген соң, Ә. Марғұлан Қазақстан Оқу халық комиссариаты жанындағы Жаңа әліпби комитетінде ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Ол туған халқының тарихын зерттеуді Ленинградта жүргеннің өзінде бастаған еді; елге оралғаннан кейін бұл еңбекті одан әрі жалғастырып, Оңтүстік Қазақстанда Сырдария, Шу, Талас өзендері бойында, сондай-ақ көне Отырар, Сауран, Сығанақ қалаларының орындарында археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді.

Ғылыми дәрежелер мен институттағы жетекшілік

Әлкей Марғұлан «Хандар жарлығының тарихи-әлеуметтік мәні» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. Бұл еңбек көне қыпшақ тарихын зерттеудегі маңызды ғылыми нәтижелердің бірі саналды. Бір жылдан кейін ол Қазақ КСР Ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтындағы археология секторының меңгерушісі болып тағайындалды.

Орталық Қазақстан: ұзақ жылдық ізденістің ірі қорытындысы

Таңдаған ісімен тікелей айналысуға кең мүмкіндік алған ғалым Орталық Қазақстанды зерттеуге ден қойды. Ұзақ жылдарға созылған зерттеулердің нәтижесінде Ж.А. Ақышев, М.Қ. Қадырбаев, А.М. Оразбаевтармен бірге «Орталық Қазақстанның ежелгі мәдениеті» атты кітапты жазуға қатысып, оның редакциясын басқарды. Еңбектің ғылыми құндылығы жоғары бағаланып, авторларға Шоқан Уәлиханов атындағы мемлекеттік сыйлық берілді.

Шоқан Уәлиханов мұрасы және гуманитарлық ғылымдарға қосқан үлесі

Тарих, археология және этнография бөлімінің меңгерушісі болған кезеңінде ол зерттеу жұмыстарын жалғастырып қана қоймай, Шоқан Уәлихановтың әдеби мұраларын жинақтап, оны бес томдық етіп шығаруға жетекшілік етті. Жалпы, Марғұлан қазақ халқының тарихы мен әдебиетін зерттеуге өлшеусіз еңбек сіңірді.

Марапаттары және мойындалуы

Әлкей Марғұланның ғылымдағы және қоғамдық өмірдегі ұзақ жылдық еңбегі жоғары бағаланды. Ол Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту орденімен және бірнеше медальмен марапатталды.