Шылау көмекшілердің жалпы сипаты

Шылау сөздер: анықтамасы және негізгі ерекшеліктері

Өзінің лексикалық мағынасын әлсіретіп (не мүлде жоғалтып), белгілі бір сөзге тәуелді түрде қолданылып, оған түрлі грамматикалық мән үстейтін әрі сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді байланыстыратын сөздер тобы шылау деп аталады.

Шылауларда грамматикалық мағына басым болады. Сондықтан олар өз алдына дербес жұмсалмай, атауыш сөздердің жетегінде айтылады. Дегенмен, шылаулардың ішінде лексикалық мағынаның әлсіз ізі сақталғандары да кездеседі.

Мысал арқылы байқау

«Қыстауға қонғаннан бері, кеш сайын Абай ешкімге білдірмей, елеусіз ғана әжесімен оңаша қалады. Екі күн өткен соң, ауыл Көкқайнардан Шығысқа қарай кетті.» (М. Әуезов)

Бұл сөйлемдерде шылаулар атауыш сөздермен тіркесіп, олардың мағынасын толықтырып, нақтылап, әр түрлі мағыналық реңк үстеп тұр.

Екі қызметте жұмсалатын сөздер

бері, соң — әрі үстеу, әрі шылау болуы мүмкін.
қарай — әрі етістік, әрі шылау қызметінде қолданылады.

Дербес қолданылмайтындар

сайын, ғана сияқты сөздер өздігінен жеке қолданылмайды, міндетті түрде тіркес арқылы көрінеді.

Осы себепті көмекші сөздер тек «лексикалық мағынасы жоқ» болғандықтан ғана емес, көбіне лексикалық мағынасы солғынданғандықтан көмекші сөздер қатарына жатады. Бірақ олар қосымшалар сияқты дербестігінен мүлде айырылып қалмайды.

Шылаулардың шығу төркіні

Зерттеулерде шылаулардың бір бөлігі есімдерден (басқа, бөтен, өзге), үстеулерден (әрі, бері, бұрын, соң), көсемшеден (көре, тарта, бола) жасалғаны айтылады (ҚҚТ, 1954, 351-б.).

Тіпті шылау қызметінен шығып, қосымшаға жақындаған үлгілер де бар: баратұғын — баратын, келетұғын — келетін. Екі нұсқа да қолданыста қатар ұшырасады.

Шылаулардың түрлері

Шылаулар атауыш сөздермен тіркесу сипатына және лексика-грамматикалық ерекшеліктеріне қарай үшке бөлінеді: септеулік, жалғаулық, демеулік.

Септеулік шылау

Септеулік шылаулар септік жалғаулы сөздермен байланыста қолданылатындықтан осылай аталады. Олар сөздер арасындағы мезгілдік, мекендік, себептік, шектік, мақсаттық сияқты грамматикалық қатынастарды білдіреді. Септеуліктер септік жалғаулы зат есім, есімдік, есімше және тұйық етістікпен тіркесіп, олармен меңгеріле байланысады.

Септікке қарай меңгеруі

Атау септік: арқылы, бойы, бойда, бойынша, жайлы, жөнінде, сияқты, секілді, туралы, тәрізді, сайын, үшін, т.б.
Барыс септік: дейін, шейін, қарай, қарсы, салым.
Шығыс септік: бері, кейін, соң.
Көмектес септік: бірге, қабат, қатар.

Қосымша қабылдайтын қолданыстар

Жалпы, шылауларға жұрнақ пен жалғау жалғанбайды деп қаралғанымен, мезгіл-мекен мәнді кейбір септеуліктерге сын есім тудыратын -қы/-кі қосымшасы жалғанып та қолданылады: оған дейінгі, жазғы салымға, сен жөніндегі, ол жайындағы.

Мағынасына қарай 5 топ

Мезгіл-мекен: дейін, шейін, бойы, бойында, таман, салым.
«Біз үйдің ығына таман беттедік.» (Ә. О.)
Мақсат: үшін, деп.
«Абай халық үшін, халық Абай үшін алысады.» (М. Әуезов)
Амал: бойынша, бірге, қабат, қатар.
«Содан он жылдықты онымен бірге бітірдік.» (З. Ш.)
Қатыстық: туралы, жөнінде, жөніндегі, жайлы.
«Сен туралы естідім.»
Теңеу/талғау: сияқты, секілді, тәрізді.
«Мал емес, адам сияқты еңкеңдеп келе жатыр.» (Ә. О.)

Ескерту: 1954 жылы шыққан «Қазіргі қазақ тілінде» септеуліктер «демеулік» атауымен беріліп, олардың көмекші есімдерге жақындығы көрсетілген.

Жалғаулық шылау

Лексикалық мағынасы дерексізденген, сөз бен сөзді немесе сөйлем мен сөйлемді байланыстырып, олардың арасындағы әр түрлі қатынасты білдіретін шылаулар жалғаулық деп аталады. Жалғаулықтар көбіне өзара тең дәрежелі екі сөзге, екі сөз тіркесіне немесе екі сөйлемге бірдей қатысты болады.

Мысалдар

«Біресе жаңбыр себелейді, біресе қар ұшқындайды.» (Ғ. Мүсірепов)
«Күндіз олар не өзіне жем іздейді, не өзінің басқаға жем болмауын көздейді.»
«Асан мен Үсен, Елдос пен Жандос бірге туғандай.» (Ғ. Мұстафин)

Мағынасы мен қызметіне қарай 6 топ

Ыңғайластық: мен, бен, әрі, да, және.
Қарсылықты: алайда, сонда да, әйтпегенде, бірақ, дегенмен.
Талғаулықты: әлде, болмаса, бір, біресе, не, немесе, т.б.
Себептік: неге десең, не үшін, өйткені, себебі.
Салдарлық: сол себепті, сондықтан, сол үшін.
Шартты: егер, егер де, онда.

А. Ысқақов жіктемесі (қызметіне қарай)

Салыстырғыш жалғаулықтар — бірыңғай сөздерді, сөз тіркестерін және тең дәрежелі сөйлемдерді байланыстырады (ыңғайластық, талғаулық топтар).
Сабақтастырғыш жалғаулықтар — құрмалас сөйлем құрамындағы жай сөйлемдерді байланыстырып, арақатынасты нақтылайды (қарсылықты, себептік, салдарлық, шарттық, айқындағыш, ұштастырғыш).

Айқындағыш: яғни, демек. «Мен Шымкентке өткен күзде, яғни сенен бір жыл бұрын келдім.»

Ұштастырғыш: ал, ендеше, олай болса, ал-ендеше. «Ал енді не айтасың? Ендеше бәріміз әжеміз төрелігіне тоқтайық.» (М. Әуезов)

Демеулік шылау

Демеуліктер жалғаулық пен септеуліктер сияқты сөздер мен сөйлемдерді тікелей байланыстыру үшін қолданылмайды. Олар тіркескен сөзге не сөйлемге күшейту, тежеу, шектеу, сұрау, болжал, күмән сияқты қосымша реңк үстейді.

Мысалдар

«Әй, Мәкіш-ай, өлеңім менің желге кетіп жүр ғой.» (М. Әуезов)
«Толқын да, ағыс та күшейген.» (Ғ. Мүсірепов)

Қызметтік ұқсастық

Жалғаулық пен септеулік грамматикалық қызметі жағынан сөз байланыстырушы жалғауларға, әсіресе септік жалғауларына ұқсас келеді. Ал демеуліктер көбіне сөз тудыратын жұрнақтарға жақынырақ сипат танытады.

Мағыналық ауқымы

Демеуліктердің мағыналары алуан түрлі: олар сөйлемнің не сөздің мағынасын айқындайды, ерекшелейді, экспрессивті өң береді. Кейбір демеуліктер көп мағыналы болып, контекске қарай әр түрлі реңк үстей алады. Сондықтан олардың мағынасы көбіне жалпылама түрде топтастырылады.