Қазақстан Республикасының бюджеттік рәсімі
Бюджеттік рәсім: мәні және құқықтық негізі
Бюджеттік рәсім — мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдардың бюджетті әзірлеу, қарау, бекіту, атқару, оның атқарылуын бақылау және атқарылуы туралы есепті бекіту жөніндегі қызметі. Бұл қызмет заңнамалық актілермен регламенттеледі.
Бюджеттік рәсімнің барлық кезеңдері өзара тығыз байланысты: ол қоғамдағы экономикалық үдерістерді ғана емес, сонымен бірге саяси өмірдің тікелей көрінісін де сипаттайды.
Қазақстандағы құқықтық база
- «Бюджет жүйесі туралы» заң
- «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару туралы» заң
- Жыл сайын қабылданатын «Республикалық бюджет туралы» заң
- Қазақстан Республикасының өзге де заңдары
Республикалық бюджетті әзірлеу және бекіту тәртібі
Республикалық бюджеттің жобасын әзірлеу үшін Қазақстан Республикасының Президенті Бюджет комиссиясын құрады. Бюджеттік рәсімде бюджеттік жоспарлау жөніндегі уәкілетті органға айрықша рөл беріледі.
«Республикалық бюджет туралы» заңда не қамтылады?
Негізгі қаржылық көлемдер
Кірістер, ресми трансферттер, негізгі борышты өтеу, шығыстар, кредит беру және бюджет тапшылығы.
Түсіmlердің толық тізбесі
Мемлекеттік акциялар пакеті бар акционерлік қоғамдардан және республикалық мемлекеттік кәсіпорындардан алынатын түсімдер.
Әлеуметтік параметрлер
Ең төменгі айлық жалақы, ең төменгі зейнетақы және айлық есептік көрсеткіш.
Резервтер мен кепілдіктер
Үкімет резервтері, мемлекеттік кепілдіктер бойынша міндеттемелер, борыш лимиттері және кепілдік беру лимиттері.
Бағдарламалар және шекті шығыстар
Республикалық бюджеттік бағдарламалардың функционалдық топтары, әкімшілер және бағдарламалар бойынша шекті шығыстар тізбесі; секвестрлеуге жатпайтын бағдарламалар; өткен жылдар бойынша кредиторлық берешек өтемі.
Уақыттық регламент және парламенттік қарау
Үкімет алдағы қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заң жобасын жоспарланып отырған жылдың алдындағы 15 қыркүйектен кешіктірмей Парламентке енгізеді.
Бюджетті бекіту және оған өзгерістер мен толықтырулар енгізу алдымен Мәжілісте, одан кейін Сенатта кезекпен қаралып, соңында палаталардың бірлескен отырысында рәсімделеді.
Бюджетті атқару: ақша қаражатын басқару және шығыстарды түзету
Бюджеттің атқарылуы жөніндегі уәкілетті орган уақытша бос бюджеттік ақша қаражатын Үкімет белгілеген тәртіппен Ұлттық банктегі салымдарға (депозиттерге) орналастыруға құқылы.
Шығыстарды өзгерту тәртібінің мәні
Егер бюджет тапшылығының белгіленген деңгейі асып кетсе немесе атқару барысында кіріс көздерінен түсетін түсімдер төмендесе, шығыстар мен кредит беру көлемі қайта қаралады. Алайда бекітілген соманың 10%-ынан жоғары өзгерістер республикалық бюджет туралы заңға және (жергілікті деңгейде) мәслихаттардың тиісті шешімдеріне өзгерістер енгізу арқылы қабылданады.
Бюджетаралық қатынастар: бюджет процесін дамытудың өзегі
Бюджетаралық қатынастар — бюджет жүйесіне түсетін кірістерді және шығыс өкілеттіліктерін шектеу, реттеуші салықтардың нормативтерін белгілеу, жоғары деңгей бюджеттерінен төменгі бюджеттерге қаражатты қайта бөлу, қосымша шығындар туғызған шешімдердің орнын толтыру, уақытша көмек көрсету, сондай-ақ әртүрлі деңгейдегі билік органдары арасында бюджет үдерісінде пайда болатын экономикалық-құқықтық қатынастардың жиынтығы.
Анықтаманың принциптік ерекшеліктері
- Бюджеттік үдерісте туындайтын қатынастардың барынша толық спектрі қамтылады.
- Бір деңгейдегі бюджеттер арасындағы қатынастар да бюджетаралық қатынастарға жатқызылады.
Бюджет жүйесі — мемлекеттік бюджеттің қызмет етуінің ұйымдастырушылық нысаны. Ол бүкіл ел аумағында әлеуметтік әділеттілік принципін сақтау, икемділікті қамтамасыз ету және бюджет қаражатын тиімді пайдалану қажеттілігімен байланысты.
Негізгі бағыттар
Республикалық және жергілікті деңгейлер арасында жауапкершілікті бөлу және заңмен бекітілген шығыстарды тарату.
Әр деңгейге бекітілген өкілеттіліктерге сәйкес шығындар көлемін негіздеу.
Барлық деңгей бюджеттерінің кіріс көздерін заңдық бекіту арқылы кірістерді тарату.
Өзектілік және түйткілдер
Республика үшін бюджетаралық қатынастарды реттеу — өзекті әрі күрделі мәселе. Жетілдірудің жеткіліксіздігі салдарынан орталық бюджетке қаражаттың шамадан тыс шоғырлануы, бюджет деңгейлері арасындағы қарсы қаржылық ағымдар, жергілікті бюджеттердің меншікті кірістерінің төмендігі сияқты проблемалар күшейеді. Бұл жергілікті органдардың халық үшін өмірлік маңызды мәселелерді шешу мүмкіндігін шектеп, аумақтарда тиімді салық-бюджеттік саясат жүргізуге кедергі келтіреді.
Бюджет тапшылығы: салдары және оны азайту жолдары
Бюджетті толықтыру (байыту) бағыттары
Кәсіпорындардың бір бөлігі тоқтап, халықтың едәуір бөлігі ұсақ саудаға бет бұрған кезеңдерде бюджетті толықтыру жұмыстары күн тәртібінен түспейді. Қарапайым тілмен айтқанда, бюджет — мемлекет қызметінің қоғамдық игілікке бағытталған қаржылық негізі.
Бюджетті толықтырудың тиімді тетіктерін табу оңай емес. Сондықтан кірістерді бюджетке шоғырландыруға бағытталған қатаң қаржылық-бюджеттік саясаттың маңызы артады.
Салық қызметіндегі ұйымдастырушылық басымдықтар
- Салық туралы жаңа заңдардың енгізілуі және салық салу жүйесін реттейтін жаңа актілердің қабылдануы.
- Өзге органдармен бірлескен кешенді және салалық тексерулер жүргізу, төменгі буынға практикалық көмек көрсету.
- Тексерулердің бірін-бірі қайталамауын қамтамасыз ету және белгіленген талаптардың орындалуын қадағалау.
- Тексеру тәртібін бұзу фактілеріне жауапкершілік қолдану.
Кәсіпкерлік еркіндігі және тексерулердің үйлесімі
Кәсіпкерлік қызмет еркіндігін қамтамасыз ету үшін тексерулерді мүмкіндігінше өзге құзырлы органдармен үйлестіре жүргізу маңызды. Бір оқиға бойынша бірнеше органның бірін-бірі қайталай тексеруі әкімшілік қысымды күшейтеді және оны жүйелі түрде қысқарту қажет.
Салық органдары қызметін бағалау көрсеткіштері
Болжамның орындалуы
Әрбір табыс көзі бойынша жоспарланған түсімдердің орындалуы.
Қосымша төлемдер
Қосымша салықтар мен міндетті төлемдердің бюджетке түсуі.
Берешек
Берешек көлемін жою және азайту қарқыны.
Инфрақұрылым
Компьютерлендіру, кассалық аппараттармен жұмыс, деректер сапасы.
Құқықтық жетілдіру
Салық заңнамасын жетілдіруге ұсыныстар әзірлеу және енгізу.
Осы көрсеткіштер бойынша тоқсан сайын басшылар мен өңірлік органдардың рейтингін айқындау тәжірибесі тиімді басқарушылық құрал бола алады. Негізгі индикаторлармен қатар еңбек тәртібі мен қызметтік міндетті орындау сапасы да ескеріледі.
Бухгалтерлік есеп жүйесін жетілдіру
Нарықтық қатынастар талаптарын толық іске асыру, басқару сапасын арттыру және сапалы ақпаратпен қамтамасыз ету үшін бухгалтерлік есеп жүйесінің рөлі ерекше. Мұндай жүйені ертерек қалыптастыру қажет еді, алайда нақты қадамдар кейінірек қарқын алды.
Халықаралық стандарттарға көшу
Елімізде есеп-қисап саласында жұмыс істейтін мамандар қауымы бухгалтерлік есепті халықаралық стандарттарға сәйкес жүргізуге кезең-кезеңімен өтті. Бұл әкімшілік-әміршіл жүйеден нарықтық жүйеге бейімделудің табиғи талабы болды.
Ұйымдастыру және бақылауды нақты бөлу қажеттілігі
Экономиканың жеке меншікке негізделген даму бағытын ескере отырып, республикалық деңгейде бухгалтерлік есеп пен аудит саласындағы әдістемелік-ұйымдастырушылық жетекшілік және бақылау функцияларын атқаратын органдардың өкілеттіктерін заңмен айқын ажырату қажет. Әр органның нақты немен айналысатыны анық белгіленсе, жүйенің тұрақтылығы мен стандарттардың тиімді орындалуы күшейеді.