ӘБДІКӘРІМ САТҰҚ ҚАРАХАН

Әбділкәрім Сатұқ Қарахан: Қарахандар мемлекетінің негізін қалаушы

Әбділкәрім Сатұқ Қарахан (? – 960) — Орта Азиядағы Қарахандар мемлекетінің негізін қалаушы. Ол мұсылман түркі әулетінен шыққан. Қарахандар мемлекетінің құрылуы Қарлұқ қағанатының ыдырауымен тікелей байланысты болды.

Әулеттің шығу тегі туралы пікірлер

Тарихи әдебиеттерде Қарахандар әулетінің шығу тегі жөнінде әртүрлі көзқарастар бар. Қарахандар тарихын зерттеуге елеулі үлес қосқан ғалым О. Прицактың пайымдауынша, әулет негізінен екі ірі тайпалық бірлестіктен — шігілдірлер (шикілдер) мен иағмалардан — құралғанға ұқсайды. Сатұқ Қарахан осы иағма тайпасынан шыққан деп есептеледі.

Билікке келу жолы: Тараз, Қашқар және Баласағұн

Қарлұқ қағанатының қағаны Білге Құл (Қадыр хан) қайтыс болғаннан кейін, оның мұрагерлері арасында күрделі саяси жағдай қалыптасты. Осы кезеңде Бәзір Арслан мен Оғұлшақ билікке ықпал еткен тұлғалар ретінде аталады. Алайда Оғұлшақтың немере інісі Сатұқ Боғра хан ерекше көзге түсіп, уақыт өте келе өз ықпалын күшейтеді.

Кейін Сатұқ Боғра хан Оғұлшаққа қарсы шығып, Тараз бен Қашқарды оның қолынан тартып алады. 942 жылы ол Баласағұн билеушісін тақтан тайдырып, өзін «қаған» деп жариялайды. Осы оқиға Қарахандар мемлекетінің саяси тұрғыдан орныға түсуіндегі шешуші кезеңдердің бірі саналады.

Мұра және исламның мемлекеттік мәртебесі

Сатұқ Қарахан 960 жылы дүниеден өтеді. Оның орнына таққа отырған ұлы Мұса исламды мемлекеттік дін деп жариялайды. Осы себепті мұсылман тарихшылары Қарахандар әулеті билеушілерінің тізбегін көбіне Мұсадан бастап көрсетеді.

Дегенмен тарихи тұрғыдан Қарахандар мемлекетінің негізін қалаушы — Мұсаның әкесі Әбділкәрім Сатұқ Қарахан. Кейінгі тарихшылардың мемлекетті оның есімімен «Қарахан» деп атауы да осы тұлғаның рөлімен байланысты.