Қазақша рефераттар

Ақша туралы қысқаша түсінік

Ақша және баға: мәні мен орны

Ақша — ерекше тауар: ол тауарлар әлемінен дара бөлініп шығып, жалпы эквивалент рөлін атқарады. Яғни ақша — «зат» қана емес, ең алдымен адамдар арасындағы қоғамдық қатынастарды бейнелейтін экономикалық категория.

Құнның ақшалай нысаны бекіген кезде баға ұғымы қалыптасады. Баға — құнның ақшалай көрінісі; ол құннан жоғары да, төмен де, тең де болуы мүмкін. Бұл айырмашылық нарық жағдайына, сұраныс пен ұсынысқа, тауардың сапасына және басқа факторларға тәуелді.

Жалпы эквивалент ретіндегі ақшаның ерекшеліктері

  • Ақша нақты бір зат ретінде қоғамдық тұтыну құнына ие.
  • Оның бойында абстрактілі еңбек көрініс табады.
  • Тауар өндірушінің жеке еңбегі қоғамдық еңбектің бір бөлігі екенін білдіреді.
  • Тауар мен ақша бірлігі ішінде қарама-қайшылық тұтыну құны арқылы байқалады.

Мысалы, өндіруші қоғамға қажетсіз тауар шығарса, ол сатылмайды және ақшаға айналмайды. Себебі мұндай өнім тұтыну құны тұрғысынан қоғамның да, оның мүшелерінің де қажеттілігін қанағаттандырмайды. Ал егер өнім сұранысты өтесе, ол тез өтеді де ақшаға айналады — тауар мен ақша арасындағы бірлік пен қарама-қайшылық осылай көрінеді.

Табиғат өздігінен ақшаны да, банкирді де «жаратқан» емес: ақшаның ерекше рөлін экономикалық қатынастардың дамуы қалыптастырды. Тарихи тұрғыда бұл міндетті ұзақ уақыт бойы алтын атқарды.

Ақшаның негізгі қызметтері

Ақшаның қызметтері әдетте мына бағыттармен сипатталады: құн өлшеуші, айналыс құралы, төлем құралы, қазына жинау, дүниежүзілік ақша.

1) Құн өлшеуші

Бұл — ақшаның ең алғашқы әрі басты қызметі. Мұнда ақша жалпы эквивалент ретінде барлық тауардың құнын ақшалай түрде өлшеуге мүмкіндік береді. Классикалық түсінікте бұл қызметті өзіндік құны бар тауар ғана атқара алады; тарихи тәжірибеде мұндай рөлді көбіне алтын орындаған.

2) Айналыс құралы

Ақшаның пайда болуымен тікелей айырбас (Т–Т) тауар-ақша-тауар айналымына (Т–А–Т) ауысты. Бұл қызметті жүзеге асыру үшін нақты ақша немесе ақша белгісі қажет, өйткені тауар ақшаға, ал ақша тауарға тікелей айырбасталады.

3) Төлем құралы

Халықаралық еңбек бөлінісі тереңдеп, экономикалық байланыстар кеңейген сайын ақша төлем құралы ретінде ерекше маңызға ие болды. Бұл жерде міндетті түрде қолма-қол ақша жүрмейді: төлемдерді көбіне кредиттік ақшалар атқарады (банкнот, чек, сондай-ақ қазіргі кезеңде кең тараған төлем карталары және электронды төлемдер).

4) Қазына (жинақ) құралы

Қазына жинау тауар өндірісінің объективті қажеттілігінен туындайды: әрбір тауар өндіруші өнімінің өту-өтпеуіне қарамастан, кез келген жағдайда басқа тауарды сатып алуға мүмкіндік беретін белгілі бір ақша қорын ұстап тұруға ұмтылады.

5) Дүниежүзілік ақша

Тауар-ақша қатынастары ұлттық шеңберден шығып, дүниежүзілік нарықты қамтығанда, ақша әлемдік қызмет атқарады. Тарихи түрде ақша халықаралық аренаға шыққанда «ұлттық мундирін» шешіп, көбіне бағалы металдар құймасы түрінде қолданылған. Әлемдік ақшаның негізгі көріністері: халықаралық төлем, халықаралық сатып алу-сату, және қоғам байлығын сипаттау.

Қағаз ақша, құнсыздану және валюталық түзетулер

Қағаз ақша өте ертеде Қытайда пайда болғаны белгілі. Ол металл ақша айналысының айырбас құралы ретіндегі қызметінен өрбіді: металл ақша айналыста жүріп тозады, салмағы кемиді, соның салдарынан нақты құны төмендеуі мүмкін. Сондықтан монетаның номиналы мен нақты мазмұны арасында айырмашылық пайда болып, уақыт өте келе қағаз ақша кең тарады.

Инфляция деген не?

Егер қағаз ақша тауар айналысына қажетті мөлшерде шығарылса, оның сатып алу қабілеті салыстырмалы түрде тұрақты болады. Ал ақша массасы тауар массасынан артық өссе, ақша құнсызданады да, инфляция үдерісі күшейеді. Инфляция — белгілі бір елде айналыстағы қағаз ақшаның шамадан тыс көбеюі салдарынан оның құнсыздануы; ол тауарлар бағасының өсуіне ықпал етеді.

Ақша реформалары: девальвация және ревальвация

Ақшаның ресми құнын қалпына келтіру мақсатында мемлекеттер ақша реформаларына жүгінеді. Соның ішінде: девальвация — ұлттық валютаның ресми құнын төмендету.

Ревальвация — ақша курсын көтеру, яғни алтынға немесе шетел валютасына қатысты мемлекеттік ақша курсының өсуі. Бұл тәсіл инфляциялық баға өсіміне қарсы ықпал етудің бір әдісі ретінде қарастырылады.

Осылайша, ақша — тауар өндірісінің қажетті элементі: ол жалпы эквивалент ретінде бүкіл тауарлардың құнын өлшейді және экономикалық айналымның тұтастығын қамтамасыз етеді.

Тауар өндірісі және еңбек бөлінісі

Ақша қатынастарының сипаты тауар өндірісінің типімен анықталады. Әртүрлі өндіріс тәсілдерінде ақша қызметтері ұқсас көрінгенімен, олардың әлеуметтік-экономикалық мәні әрқилы болуы мүмкін.

Еңбек бөлінісінің тереңдеуі

Қазіргі қоғамдық өндіріс — дамыған тауар өндірісі. Оның өзегі — еңбек бөлінісінің тереңдеуі және маманданудың артуы. Өндіріс көлемі өскен сайын еңбек бөлінісі күрделеніп, ұсақталып, салалық және ішкі салалық бағыттар айқынырақ көрінеді.

  • Машина жасау: энергетикалық машина жасау, көліктік машина жасау, трактор жасау, автомобиль жасау және т.б.
  • Тамақ өнеркәсібі: нан пісіру, қант-кондитер өндірісі, шай, шарап, ет, сүт өнеркәсібі және т.б.

Тауар өндірісінің пайда болуының негізгі шарттары

  • Ең ірі қоғамдық еңбек бөлінісінің қалыптасуы.
  • Алғашқы қауымдық құрылым қойнауында меншіктің пайда болуы.
  • Тауар өндірушінің экономикалық оқшаулануы.

Тауар өндірісінің түрлері

Жай тауар өндірісі

Өнім өндірушінің өз еңбегімен жасалады. Жалдамалы еңбек қолданылмайды.

Капиталдық тауар өндірісі

Өнім өндіріс құрал-жабдықтарына жеке меншік негізінде жалдамалы еңбекпен жасалады.

Қазіргі нарықтық қатынастар еркін кәсіпкерлік пен жеке меншіктің негізінде, тауар өндірушінің экономикалық оқшаулануымен және шаруашылықтың жоғары тауарлылық деңгейімен тығыз байланысты.

Тауар, тұтыну құны, құн және капитал

«Тауар» — экономикалық игіліктің ерекше түрі. Күнделікті өмірде бұл сөзді «зат» немесе «өнім» ұғымдарымен қатар қолданамыз. Тарихи тұрғыда «тауар» атауы көне түркі тілдерінде «мүлік», «жақсылық» мағынасына жақын болған.

Тауардың негізгі белгілері

  • Адам еңбегінің нәтижесі болуы.
  • Өзге адамдардың тұтынуына арналуы, яғни айырбасқа немесе сатып алу-сатуға бағытталуы.

Заттың белгілі бір қажеттілікті қанағаттандыру қабілеті тұтыну құны деп аталады. Ал құн — тауарға сіңген қоғамдық еңбектің айырбас үдерісінде байқалатын көрінісі. Карл Маркс құнды адамдар арасындағы қатынас деп түсіндіре отырып, оның заттық формада көрініс табатынын да атап өткен.

Құн айырбас құнымен тығыз байланысты: құн — тауардың ішкі негізі болса, айырбас құны — сол құнның сыртқы көрінісі.

Капитал туралы

Құн мен ақша ұғымдары қатар жүрген жерде көбіне капитал ұғымы да бірге айтылады. Капитал — ақша қоры, бірақ ол экономикалық айналымда өсім әкелуге бағытталған жағдайда мәнді болады. Капиталдың қорлануы экономиканың дамуына ықпал етеді.

Қорытынды ой

Ақша — айырбасты жеңілдететін техникалық белгі ғана емес, қоғамдағы өндірістік қатынастардың айнасы. Тауар өндірісі тереңдеген сайын ақшаның қызметтері күрделенеді; ал құқықтық салада шығармашылық нәтижені қорғау авторлық құқық нормалары арқылы нақтыланады.